Avrupa'nın Sömürgeci Politikaları ve Osmanlı (1453-1683)

Konu Özeti

15. yüzyılda Avrupalı devletler, Doğu ticaretinden pay almak için yeni deniz yollarını aradı. Bu keşifler Amerika, Afrika ve Asya'da sömürgelerin kurulmasını sağladı. Sömürgelerden gelen hammadde ve değerli madenler Avrupa ekonomisini kökten değiştirdi. Osmanlı Devleti ise bu gelişmelerin ekonomik, yönetsel ve sosyal etkilerini 1453-1683 arasında yoğun biçimde hissetti.

Temel Kavramlar

Coğrafi keşif, Avrupalıların bilinmeyen denizleri ve kıtaları bulma faaliyetidir. Avrupalılar keşiflerle Doğu'ya giden yeni yolları ve yeni toprakları ele geçirdi. Keşiflerin başlıca nedenleri şunlardır: Doğu ticaretinden pay alma isteği, baharat ve ipek yollarına ulaşma, denizcilik teknolojisindeki gelişmeler ve Osmanlı'nın Akdeniz ticaret yolları üzerindeki hâkimiyeti.

Temel Kavramlar

Keşifler sonucunda Avrupalılar Amerika, Afrika ve Asya'da sömürgeler kurdu. Sömürgelerden gelen gümüş ve diğer değerli madenler Avrupa'ya taşındı. Bu akış Avrupa'da fiyatların yükselmesine yol açtı; buna fiyat devrimi denir.

Reel gelir = Nominal gelir ÷ Fiyat düzeyi

• Baharat ve ipek ticaret yolları Akdeniz'den okyanuslara kaydı; Akdeniz üzerinden geçen ticaretin önemi azaldı ve gümrük gelirleri etkilendi.
• Portekizlilerin Hint Okyanusu'na girmesi Osmanlı'yı Hint Okyanusu'nda mücadeleye yöneltti (Yemen ve Aden'in önemi, Hadım Süleyman Paşa'nın 1538 Diu seferi).
• Amerika'dan gelen gümüş Avrupa'da fiyatları yükseltti; bu etki Osmanlı'ya da ulaştı, akçenin değeri düştü ve bütçe açıkları arttı.
• Sabit gelire dayanan kesimler (asker, tımarlı sipahi) zorlandı; ekonomik sıkıntılar sosyal huzursuzlukları artırdı.
• Avrupalı tüccarlara verilen kapitülasyonlar, zaman içinde Avrupalı tüccarlara avantaj sağladı.

Temel Kavramlar

1453-1683 arasında yapılan siyasi ve askerî mücadeleler Osmanlı'yı üç kıtaya yayılan bir cihan devleti hâline getirdi. Bu genişlemenin dönüm noktaları aşağıda zaman çizgisinde gösterilmiştir.

• Fatih: Mora, Trabzon (1461) ve Otlukbeli (1473) ile doğuda üstünlük sağlandı; Fatih Kanunnamesi ile merkezî yönetim düzenlendi.
• Yavuz Selim: Çaldıran (1514), Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) ile Suriye ve Mısır fethedildi.
• Kanuni: Mohaç (1526), Viyana kuşatması (1529) ve Preveze (1538) ile Akdeniz'de üstünlük kuruldu; Kıbrıs 1571'de alındı.
• 1571 İnebahtı'da donanma yenildi, ancak kısa sürede yeniden kuruldu.
• 1683 İkinci Viyana kuşatması başarısız oldu; genişleme dönemi sona erdi.

Temel Kavramlar

• Padişahın yetkileri güçlendi ve sadrazam yönetimde öne çıktı; Divan-ı Hümayun zamanla Bâb-ı Âli'nin yerini aldı.
• Şehzadelerin sancağa çıkma geleneği zayıfladı; şehzadeler saraya kapatıldı (kafes uygulaması).
• Yeniçeri ocağı güçlendi ve ateşli silahlar yaygınlaştı; nakit ihtiyacı arttı.
• Tımar sisteminin önemi azaldı, vergi toplama usulleri değişti; Enderun ve devşirme sistemi zamanla bozuldu.

Temel Kavramlar

• Şahkulu İsyanı (1511): Anadolu'da Safevi propagandası ve toplumsal huzursuzluk etkili oldu.
• Celali isyanları (16. yüzyıl sonu - 17. yüzyıl başı): ekonomik bozulma, vergi yükü, nüfus artışı, tımar düzeninin bozulması ve işsiz suhte öğrencileri başlıca nedenlerdi. Köylüler göç etti, tarım üretimi azaldı ve devlet otoritesi sarsıldı. Kuyucu Murat Paşa isyanları büyük ölçüde bastırdı (1608).
• Yeniçeri isyanları: maaşların kötü ayarlı akçeyle ödenmesi ve disiplin bozulması sonucu çıktı; II. Osman'ın öldürülmesi (1622) devlet otoritesini sarstı.
• Eğitim: Fatih (Sahn-ı Seman) ve Süleymaniye medreseleri; Enderun'da devlet adamı eğitimi.
• Bilim ve kültür: Ali Kuşçu, Takiyüddin'in İstanbul Rasathanesi (1577, kısa sürede kapatıldı), Piri Reis'in Kitab-ı Bahriye'si ve dünya haritası; Katip Çelebi ve Evliya Çelebi.
• Mimari ve sanat: Mimar Sinan'ın Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye camileri; divan edebiyatı (Fuzulî, Bâkî), minyatür ve hat sanatı.