5–7. Sınıf Türkçe: Söz Varlığı (Dinleme, Okuma, Konuşma)

Konu Özeti

Söz varlığı; sözcüklerin, deyimlerin, atasözlerinin ve kalıplaşmış sözlerin tamamıdır. Bir kişinin söz varlığı geniş olduğunda dinlediğini ve okuduğunu daha iyi anlar. Bu konuda tahmin etme, anahtar kelime bulma ve bağlamdan anlam çıkarma becerileri üzerinde durulur. Konuşurken de bu becerileri kullanarak düşüncelerimizi açık anlatırız.

Temel Kavramlar

Söz varlığının temel öğeleri şunlardır. Her birini kendi örneğinle hatırla.

• Sözcük: Tek başına bir anlam taşıyan dil birimidir. Örnek: kitap, yürümek, güzel.
• Deyim: Sözcüklerin ayrı ayrı anlamından farklı, birlikte yeni bir anlam taşıyan kalıptır. Örnek: göz açık olmak (uyanık ve dikkatli olmak).
• Atasözü: Öğüt veren, kısa ve kalıplaşmış sözdür. Örnek: Damlaya damlaya göl olur.
• Kalıplaşmış söz: Belli durumlarda kullanılan hazır ifadedir. Örnek: Geçmiş olsun.

Dinleme ve izleme: tahmin etme

Dinlemeden önce başlıktan, görselden ve konuşmacının ilk sözlerinden içeriği tahmin ederiz. Dinlerken tahminimizi doğrularız ya da düzeltiriz. Bilmediğimiz bir sözcüğün anlamını önce cümlenin bağlamından, sonra sesin tonundan çıkarmaya çalışırız.

Örnek: 'Hava çok bunaltıcıydı; terden sırılsıklam olmuştum.' cümlesinde 'bunaltıcı' sözcüğünü bilmesek bile ter ve sıcak ipuçlarından 'insanı sıkan, sıcak ve havasız' anlamını tahmin ederiz.

Yüzey anlam, anahtar kelime ve görsel

• Yüzey anlam: Metinde ya da konuşmada doğrudan söylenen, açıkça verilen anlamdır. Kim, ne, nerede, ne zaman sorularıyla bulunur.
• Anahtar kelime: Ana düşünceyi taşıyan, tekrar eden ve konuyu en iyi özetleyen sözcüklerdir.
• Görselle iletilen anlam: Resim, afiş ve grafiğin neyi gösterdiğini, yazıyla nasıl ilişkili olduğunu ve hangi mesajı verdiğini belirleriz.