Hücre Zarından Madde Geçişleri ve Canlıların Sınıflandırılması

Konu Özeti

Bu konuda hücrenin yapı birimlerinin görevlerini, hücre zarından maddelerin nasıl geçtiğini ve canlıların sınıflandırılmasını öğreneceksin. Hücre organelleri birlikte çalışarak yaşamsal faaliyetleri sürdürür. Zar seçici geçirgen olduğu için hangi maddenin geçeceğine karar verir. Pasif ve aktif taşıma arasındaki farkı kavramak bu konunun temelidir.

Temel Kavramlar

Hücre zarı akıcı mozaik modele göre çift katlı fosfolipit tabaka ile bu tabakaya gömülü ya da yüzeydeki proteinlerden oluşur. Zar seçici geçirgendir.

• Proteinler taşıma, tanıma ve alıcılık görevi yapar.
• Organeller iş birliği yapar: ribozomda üretilen protein granüllü ER ve Golgi üzerinden salgı keseciklerle hücre dışına verilir.
• Bu süreçte gereken enerji mitokondride hücresel solunumla sağlanır.

Pasif taşıma: yüksek → düşük derişim · ATP harcanmaz

Madde geçişleri enerji kullanımına göre pasif ve aktif taşıma olarak ikiye ayrılır. Büyük moleküller ise endositoz ve ekzositozla geçer.

• Difüzyon hızı derişim farkı, sıcaklık ve molekül büyüklüğünden etkilenir.
• Derişim farkı eşitlenince net geçiş durur (dinamik denge).
• Hipotonik ortamda hücre su alır (hayvan hücresi patlayabilir); hipertonik ortamda su kaybeder (plazmoliz); izotonik ortamda net su geçişi olmaz.

Sık hata: Kolaylaştırılmış difüzyon taşıyıcı protein kullandığı için aktif taşıma sanılır. Oysa derişim farkı yönünde ve ATP harcanmadan gerçekleştiği için pasif taşımadır.

Canlılar benzerliklerine göre basamaklarla gruplandırılır: tür, cins, aile, takım, sınıf, şube (bölüm) ve âlem. Bilimsel adlandırmada çift adlandırma kullanılır; cins adı büyük, tür adı küçük harfle yazılır (örn. Homo sapiens). Bu sistem Linnaeus tarafından geliştirilmiştir. Tür, doğada kendi aralarında üreyip verimli döller verebilen bireyler topluluğudur.

Üç üst âlem sistemi canlıları hücre yapısına göre ayırır. Bacteria ve Archaea prokaryottur; Eukarya ise zarlı çekirdeği olan ökaryottur ve dört âlem içerir: Protista, Fungi, Plantae, Animalia.

• Prokaryotlarda ribozom bulunur, zarlı organel bulunmaz.
• Bakteri ve arkeler genetik ve hücre zarı/duvarı yapısı bakımından birbirinden ayrılır.
• Çıkarım: Bir canlıda zarlı çekirdek varsa Eukarya'dandır; yoksa Bacteria veya Archaea'dandır.

Biyoçeşitlilik; genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliğinden oluşur. Türkiye üç farklı bitki coğrafyasına sahip olduğu, iklim ve yer şekilleri çeşitli olduğu için biyoçeşitlilik bakımından zengindir.

• Genetik çeşitlilik: Aynı türün bireyleri arasındaki gen farklılığıdır.
• Tür çeşitliliği: Bir bölgedeki tür sayısı ve türlerin dağılımıdır.
• Tehditler: yaşam alanı tahribi, aşırı avlanma, kirlilik, istilacı türler ve iklim değişikliği.

Çıkarım örneği: Bir türün tek bir yaşam alanına bağlı olması ve birey sayısının az olması, yaşam alanı bozulduğunda yok olma riskini artırır. Genetik çeşitliliği az olan popülasyon çevre değişimine karşı daha savunmasızdır.