Ekstrem Doğa Olayları ve Etkileri Konu Notu (AYT Coğrafya)

Konu Özeti

Ekstrem doğa olayı, bir doğa olayının sıklık, şiddet veya süre bakımından normal değerlerin çok üzerine çıkmasıdır. Her ekstrem olay kendiliğinden afet değildir; olay insanları, ekonomik faaliyetleri ve yerleşmeleri olumsuz etkilediğinde afete dönüşür. Afetin büyüklüğü olayın kendisinden çok, maruz kalan alanın hazırlık düzeyine ve kırılganlığına bağlıdır. Bu konuda hem olayların nedenlerini hem de etkilerini birlikte düşünmek gerekir.

Temel Kavramlar

• Ekstrem olay: Normal değer aralığının belirgin biçimde dışına çıkan doğa olayı.
• Doğal afet: Ekstrem olayın insan yaşamını, yerleşmeyi veya ekonomiyi olumsuz etkilemesi.
• Jeolojik kaynaklı olaylar: Deprem, volkanizma, tsunami, heyelan ve çığ.
• Atmosferik ve hidrolojik olaylar: Kuraklık, sel, taşkın, fırtına, kasırga, hortum, dolu, sıcak ve soğuk hava dalgası.
• Biyolojik ve diğer olaylar: Orman yangını, çölleşme ve erozyon.

Afet riski = (Tehlike × Maruziyet × Kırılganlık) ÷ Kapasite

Tehlike, olayın olasılığı ve şiddetidir; maruziyet, insanların ve varlıkların olayın etki alanında bulunma durumudur. Kırılganlık, bu varlıkların zarar görmeye yatkınlığıdır; kapasite ise hazırlık ve müdahale düzeyidir. Bu nedenle aynı olay farklı yerlerde farklı sonuçlar doğurur.

Tsunami, deniz tabanında oluşan ani su yer değiştirmesiyle başlar. Açık denizde dalga çok hızlıdır ancak yüksekliği küçük kalabilir ve dalga boyu çok uzundur. Kıyıya yaklaştıkça sığlaşan suda dalga yavaşlar ve yüksekliği hızla artar.