Türkiye'deki Kır Yerleşme Tipleri (AYT Coğrafya)

Konu Özeti

Kır yerleşmeleri, nüfusu az ve ekonomisi ağırlıklı olarak tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık gibi birincil faaliyetlere dayanan yerleşmelerdir. Türkiye'de bu yerleşmeler köy, kasaba öncesi küçük topluluklar ve köy altı yerleşmeler şeklinde görülür. Yerleşmenin yapısını yer şekilleri, iklim, su kaynakları, tarım türü ve toplumsal gelenekler belirler. Kır yerleşmeleri evlerin birbirine uzaklığına ve düzenine göre toplu ve dağınık olmak üzere iki ana tipte incelenir.

Temel Kavramlar

Yerleşme tipini ayırt etmenin ilk adımı, evlerin birbirine olan uzaklığına bakmaktır. Ev aralığı küçük ve evler bitişikse toplu, ev aralığı büyük ve evler serpiştirilmişse dağınık yerleşme söz konusudur.

Ev aralığı küçük, bitişik → Toplu yerleşme · Ev aralığı büyük, serpiştirilmiş → Dağınık yerleşme

Toplu (Kümelenmiş) Yerleşme

Evlerin birbirine yakın ve bitişik inşa edildiği, hane sayısı genellikle fazla olan yerleşmelerdir.

• Görüldüğü yerler: Genellikle düz ve engebesi az alanlar; İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu, Trakya ve Doğu Anadolu'nun geniş düzlükleri.
• Oluşumunda etkili etkenler: Su kaynaklarının az olması (evler su çevresinde toplanır), ormanlık alanların az olması, tarım arazilerinin geniş ve düz olması, eskiden güvenlik ihtiyacı ve toplumsal dayanışma geleneği.
• Evlerin yapımında yakın çevredeki malzeme kullanılır; ormanın az olduğu yerlerde taş ve kerpiç yaygındır.
• Köy içi ulaşım, altyapı ve hizmet (su, elektrik, okul vb.) götürülmesi daha kolay ve ekonomiktir.
• Tarım arazilerine uzaklık zaman zaman sorun olabilir.

Dağınık Yerleşme

Evlerin birbirinden uzak, tarım arazileri ve su kaynakları arasında serpiştirilmiş biçimde kurulduğu, hane sayısı genellikle az olan yerleşmelerdir.

• Görüldüğü yerler: Engebeli ve dağlık araziler, bol yağış alan ve ormanlık yöreler; Karadeniz (özellikle Doğu Karadeniz), Marmara'nın nemli kesimleri, Ege'nin dağlık kesimleri, Akdeniz'in Toroslar kesimi.
• Oluşumunda etkili etkenler: Engebeli ve parçalı arazi, su kaynaklarının her yerde bulunması, bol yağış ve yoğun bitki örtüsü, tarım arazilerinin küçük ve dağınık olması, hayvancılığın önemi, bahçe tarımı ile çay ve fındık gibi ürünlerin yetiştirilmesi.
• Evlerin yapımında ahşap yaygındır (ormanlık yerlerde).
• Ulaşım ve altyapı hizmetlerinin götürülmesi zor ve pahalıdır.
• Arazilerin evlere yakın olması tarımsal faaliyet açısından kolaylık sağlar.

Köy Altı Yerleşmeler

• Yayla: Yaz aylarında hayvan otlatmak amacıyla geçici olarak kullanılan yüksek yerlerdeki yerleşmelerdir.
• Mezra: Köyden uzakta, tarım veya hayvancılık için kurulmuş, birkaç haneli küçük yerleşmedir.
• Kom, divan, oba gibi adlar bölgeden bölgeye değişen köy altı yerleşmelerdir.
• Doğal etkenler: yer şekilleri, su, iklim, toprak, bitki örtüsü.
• Beşerî etkenler: güvenlik, tarım türü, ulaşım, ekonomik faaliyetler, gelenekler, göç.