İlk Örneklerden Günümüze Türkçe: Tarihî Gelişim Notu

Konu Özeti

Türkçe, Altay dil ailesinin Türk koluna bağlı, eklemeli (bitişken) bir dildir. Tarihî gelişimi Eski Türkçe, Orta Türkçe ve Yeni Türkçe olmak üzere üç ana dönemde incelenir. Bilinen en önemli yazılı ilk örnekler 8. yüzyıla ait Orhun Yazıtları'dır; daha eski runik yazıtlar da bulunmaktadır. AYT'de bu dönemlerin eserlerini, alfabelerini ve yazarlarını birlikte bilmek önemlidir.

Temel Kavramlar

Türkçenin tarihî dönemleri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Her dönemin kendine özgü alfabesi ve örnek eserleri vardır.

Eski Türkçe ve Orta Türkçe Eserleri

• Orhun Yazıtları (Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk): 8. yüzyıl, Göktürk alfabesi, sade ve millî bir dil.
• Uygurlar: Göktürk, Uygur, Manihaist ve Brahmi alfabelerini kullandılar; dinî ve çeviri metinler yazdılar.
• Karahanlı dönemi: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib, Uygur harfleriyle), Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, Arap harfleriyle), Atabetü'l-Hakayık (Edib Ahmed Yükneki).
• Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçeleri: Kısasü'l-Enbiya, Codex Cumanicus, Muhakemetü'l-Lugateyn (Ali Şir Nevai) gibi eserlerle temsil edilir.

Dikkat: Orhun Yazıtları Orta Türkçe değil, Eski Türkçe dönemine aittir. Kutadgu Bilig ise İslamî dönemin ilk büyük eseri olarak Orta Türkçedir.

Osmanlı Türkçesi ve Sadeleşme

• Eski Anadolu Türkçesi (13.–15. yy): Oğuz Türkçesine dayanır; Yunus Emre, Aşık Paşa, Sultan Veled ve Dede Korkut metinleri bu dönemdedir.
• Karamanoğlu Mehmet Bey 1277'de Türkçeyi resmî dil ilan etti.
• Osmanlı Türkçesi (15.–19. yy): Arapça ve Farsçanın etkisiyle ağırlaşan, halk dili ile divan dili arasında ayrışan bir dildir.
• Tanzimat: Şinasi, Ziya Paşa ve Namık Kemal sade dil fikrini savundu; gazetecilik ve halka yönelik yazı gelişti.
• Servetifünun: Ağır, Arapça-Farsça yapılı bir dil kullanıldı.
• Millî Edebiyat: Genç Kalemler dergisi (Selanik, 1911) ve Ömer Seyfettin'in Yeni Lisan makalesiyle sadeleşme hareketi başladı.
• Cumhuriyet dönemi: 1928 Harf Devrimi, 1932 Türk Dil Kurumu'nun kuruluşu, Öz Türkçecilik akımı ve Güneş-Dil Teorisi dönemleri yaşandı.

Türkçenin Yapısal Özellikleri

• Eklemeli dildir: kök değişmez, yapım ve çekim ekleri sırayla eklenir (göz-lük-ler).
• Ünlü uyumları (büyük ve küçük ünlü uyumu) vardır.
• Cümlede yüklem genellikle sondadır; sıfat ve belirteçler tamlandığı sözden önce gelir.
• Cinsiyet ayrımı yoktur; ilgeçler (edatlar) ve ekler görev yapar.

Dil ailesi: Altay → Türk kolu → Eski Türkçe → Orta Türkçe → Yeni Türkçe