Karbonil Bileşikleri: Aldehit ve Keton (AYT)

Konu Özeti

Karbonil grubu (C=O) içeren bileşikler organik kimyanın en önemli fonksiyonel gruplarından biridir. Bu konuda aldehit ve ketonların ne olduğunu, aralarındaki farkı ve genel formüllerini öğreneceksin. IUPAC kurallarıyla adlandırma ve ad ile formül arasında geçiş yapmayı da çalışacaksın. AYT’de bu bilgiler yükseltgenme ve izomerlik sorularında sık çıkar.

Temel Kavramlar

• Karbonil grubu: Karbon atomunun oksijenle çift bağ yaptığı (C=O) fonksiyonel gruptur.
• Aldehit: Karbonil grubu zincirin ucundadır ve karbonil karbonuna en az bir H bağlıdır. Genel formül R–CHO’dur.
• Keton: Karbonil grubu zincirin ortasındadır ve karbonil karbonuna iki alkil ya da aril grubu bağlıdır. Genel formül R–CO–R’dir.
• Doymuş, tek karbonil gruplu aldehit ve ketonların genel formülü CnH2nO’dur. Metanal en küçük aldehit, propanon en küçük ketondur.

Aldehit: R–CHO Keton: R–CO–R’ Genel formül: CnH2nO

Aynı formüllü aldehit ile keton fonksiyonel grup izomeridir. Örneğin C3H6O için propanal ve propanon oluşur.

Temel Kavramlar

Yükseltgenme: Birincil alkol yükseltgenince aldehit, ikincil alkol yükseltgenince keton oluşur. Aldehit daha ileri yükseltgenirse karboksilik asit verir; keton ise zor yükseltgenir.

Karbonil grubu taşıyan ama aldehit ya da keton olmayan bileşikler de vardır. Karboksilik asit (CH3–COOH) ve ester (CH3–COO–CH3) bunlara örnektir.

IUPAC Adlandırma

• Aldehit: Karbonil karbonunu da içeren en uzun zincir seçilir. Alkan adındaki -e düşer ve -al eklenir (alkanal).
• Aldehitte –CHO karbonu her zaman 1. karbondur, bu yüzden konum numarası yazılmaz.
• Keton: Karbonil grubunu içeren en uzun zincir seçilir. Alkan adındaki -e düşer ve -on eklenir (alkanon).
• Keton numaralandırması karbonil karbonuna en küçük numara verecek uçtan yapılır ve konum numarası adın önüne yazılır (örn. 2-pentanon).
• Propanon ve bütanonda konum numarası gerekmez, çünkü tek olasılık vardır.