Canlı Âlemleri ve Özellikleri (TYT Biyoloji)

Konu Özeti

Canlılar; yapısal, işlevsel ve evrimsel benzerliklerine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırmada altı âlem kullanılır: Bakteriler, Arkeler, Protistler, Mantarlar, Bitkiler ve Hayvanlar. Virüsler hücresel yapıda olmadıkları için bu âlemlerin hiçbirine dahil edilmez. Bu konuda âlemlerin özelliklerini, canlıların insan hayatına katkılarını ve virüslerin yapısını öğreneceksin.

Temel Kavramlar

En küçük sınıflandırma birimi türdür. Canlılar tür ile başlayıp âlem ile biten, giderek genelleşen basamaklarla sınıflandırılır. Bu hiyerarşiyi aşağıdaki diyagramda görebilirsin.

• Bakteri ve arkelerde zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller yoktur; ribozom bulunur.
• Mantarların hücre duvarı kitinden oluşur; bitkilerin hücre duvarı selülozdur.
• Hayvan hücresinde hücre duvarı ve plastit yoktur.
• Protistlerden algler fotosentez yapar; hayvanımsı protistler heterotroftur.
• Arkeler bakterilerden farklı olarak genellikle aşırı koşullarda (yüksek tuz, sıcaklık) yaşayabilen gruplardır.

Sık hata: Mantarlar ototrof değildir, klorofil taşımazlar. Bakteriler ökaryot değildir; kloroplastları olmadığı halde siyanobakteriler fotosentez yapabilir.

Temel Kavramlar (Devamı): Virüsler

• Hücresel yapıda değildir; hücre zarı, sitoplazma ve organel taşımazlar. Bu nedenle hiçbir âleme dahil edilmezler.
• Yapıları: genetik madde (DNA veya RNA, ikisi birden değil) ve protein kılıf (kapsid). Bazılarında ek olarak zarf bulunur.
• Zorunlu hücre içi parazittirler; konak hücre dışında canlılık belirtisi göstermezler ve kristalleşebilirler.
• Çoğalmak için konak hücrenin enzim, ribozom ve enerjisini kullanırlar.
• Kendi metabolizmaları yoktur; boşaltım, solunum ve beslenme yapmazlar.
• Antibiyotikler virüslere etki etmez; aşı ve antiviral ilaçlar kullanılır.
• Konak özgüllüğü vardır: Bakteriyofajlar yalnızca bakterileri enfekte eder.
• Hastalık örnekleri: grip, AIDS (HIV), hepatit, kızamık, COVID-19.

Virüs = Nükleik asit (DNA veya RNA) + Protein kılıf (kapsid)

Temel Kavramlar: Âlemlerin Biyolojik ve Ekonomik Katkıları

• Bakteriler: Yoğurt, peynir ve turşu üretimi (fermantasyon); azot bağlama ve ayrıştırma ile madde döngüleri; insülin gibi ürünlerin genetik mühendislikle üretimi; antibiyotik üretimi.
• Arkeler: Biyogaz (metan) üretimi ve atık arıtımında kullanılır; aşırı koşullara dayanıklı enzimleri biyoteknolojide kullanılır.
• Protistler: Algler oksijen üretimi ve besin zincirinin temelidir; bazı algler agar, gıda katkısı ve biyoyakıt üretiminde kullanılır.
• Mantarlar: Maya ile ekmek, bira, şarap üretimi; penisilin gibi antibiyotikler; ayrıştırıcı olarak madde döngüsüne katkı; yenilebilir mantarlar.
• Bitkiler: Oksijen üretimi, besin, ilaç, kereste, tekstil (pamuk) hammaddesi; erozyonu önleme.
• Hayvanlar: Besin ve hammadde (süt, et, yün, ipek), tozlaşma (arılar), tarımda ve tıpta model organizma olarak kullanım.