Düşünme ve Akıl Yürütmeye İlişkin Kavramlar: Kapsamlı Konu Notu

Konu Özeti

Düşünme, zihnin bilgiyi işleyerek anlam kurması, sorun çözmesi ve yargıya varmasıdır. Akıl yürütme ise bilinen önermelerden hareketle yeni bir yargıya ulaşma sürecidir. Mantık, doğru akıl yürütmenin kurallarını inceler. Bu konuda kavram, terim, önerme, çıkarım ve argüman gibi temel kavramları ayırt etmek ve akıl yürütme türlerini tanımak önemlidir.

Temel Kavramlar

• Kavram: Aynı türden varlıkların ortak özelliklerini gösteren, zihinde oluşan soyut tasarımdır (ör. insan, adalet).
• Terim: Kavramın dildeki karşılığıdır; kavramı anlatan sözcük ya da sözcük grubudur. Diller arasında değişir.
• Önerme (yargı): Doğru ya da yanlış olarak nitelenebilen ifadedir (ör. Her insan ölümlüdür). Soru, emir ve ünlem cümleleri önerme değildir.
• Akıl yürütme: Önermeleri kullanarak yeni bir sonuç önermesi çıkarmaktır.
• Çıkarım: Öncüllerden sonuca ulaşma işlemidir.
• Öncül: Sonucun dayanağı olan önermedir.
• Argüman: Öncüllerden ve bir sonuçtan oluşan akıl yürütme yapısıdır.

Öncüller doğru + geçerli biçim ⇒ sonuç kesin doğrudur (tümdengelim)

Doğruluk, önermelerin gerçeğe uygunluğuyla ilgilidir. Geçerlilik ise akıl yürütmenin biçimine bakar; sonucun öncüllerden doğru çıkarılıp çıkarılmadığını gösterir. Doğru öncüllere dayanan geçerli bir argümana sağlam argüman denir.

• Tümdengelimde öncüller doğru ve çıkarım geçerliyse sonuç kesin olarak doğrudur.
• Tümevarımda sonuç gözlenen örnekleri aşar; bu yüzden kesin değil, olasılıklıdır. Tek bir karşı örnek sonucu çürütür.
• Analojide benzerlik ne kadar güçlüyse çıkarım o kadar güçlüdür, ancak sonuç yine de kesin değildir.