Atatürk İlkeleri: Çağdaşlaşan Türkiye'nin Temeli

Konu Özeti

Atatürk ilkeleri, Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasi, hukuki, toplumsal ve ekonomik yapısını şekillendiren altı temel düşüncedir. İlkeler 1931 CHP kurultayı ve 1935 programıyla sistemleşmiş, 5 Şubat 1937'de laiklik ilkesinin anayasaya girmesiyle anayasal güvence kazanmıştır. İlkeler birbirini tamamlar, bu yüzden biri tek başına ele alınmaz. Sınavda bir uygulamanın hangi ilkeyle ilişkili olduğunu bulmak için soruda verilen vurguya dikkat etmelisiniz.

Temel Kavramlar

• Altı ilke: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik ve Devrimcilik (İnkılapçılık)
• İlkeler Kurtuluş Savaşı'nın ve inkılapların ortaya çıkardığı ihtiyaçlardan doğmuştur.
• Amaç: bağımsız, çağdaş, millî egemenliğe dayalı bir devlet ve toplum oluşturmaktır.

1. Cumhuriyetçilik

Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu, yönetimin millet adına seçilmiş temsilciler eliyle yürütüldüğünü savunan yönetim biçimidir. Hanedan egemenliği yerine millî egemenlik esastır.

• Dayanakları: 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılması, 1921 Teşkilat-ı Esasiye, 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılması, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet'in ilanı.
• Sonraki adımlar: halifeliğin kaldırılması (1924), 1924 Anayasası, 1930'da belediye, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı.

2. Milliyetçilik

Atatürk milliyetçiliği ırk esasına değil, ortak vatan, tarih, kültür ve ülkü birliğine dayanır. Vatandaşlık bağıyla bağlı herkesi Türk milletinin bir parçası sayar. Irkçılığa ve yayılmacılığa karşıdır; barışçıl ve bağımsızlıkçıdır.

Anahtar ifadeler: 'Ne mutlu Türk'üm diyene' ve 'Yurtta sulh, cihanda sulh'. Yayılmacı değil, bağımsızlıkçı ve uluslararası barışa saygılı olması ayırt edici özelliktir. Lozan'ın kazanımları ve Misakımillî bu ilkenin pratikteki karşılığıdır.

3. Halkçılık

Toplumda sınıf ve ayrıcalık tanımayan, hukuk önünde herkesin eşit olduğunu savunan ilkedir. Egemenliğin kaynağını halk olarak görür ve toplumsal dayanışma ile çıkar birliğini esas alır.

• Soyadı Kanunu (1934) ile lakap ve unvanların kaldırılması
• Medeni Kanun (1926) ile hukuk önünde eşitlik ve kadın-erkek eşitliği
• Ağalık ve aşar vergisinin kaldırılması (1925)

4. Devletçilik

Devletçilik özel girişimi dışlamaz; ancak özel sektörün yetersiz kaldığı, büyük sermaye gerektiren alanlarda devletin ekonomiye doğrudan müdahale etmesini öngörür. Karma ekonomi anlayışına yakındır. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkisiyle 1930'larda ilke olarak benimsenmiştir.

• 1923 İzmir İktisat Kongresi: özel girişim ve millî ekonomi vurgusu
• Sümerbank (1933), Etibank (1935) gibi kuruluşların açılması
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934)
• Demiryollarının millileştirilmesi ve yerli üretimin desteklenmesi

5. Laiklik

Din ve devlet işlerinin ayrılması, vicdan ve inanç özgürlüğünün güvence altına alınması, hukuk ve eğitimin dinî kurallara değil akıl ve bilime dayanmasıdır. Laiklik dine karşı olmak değil, devletin tüm inançlara eşit mesafede durmasıdır.

• Saltanatın kaldırılması (1922), halifeliğin kaldırılması (1924)
• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924): eğitimin birleştirilmesi
• Şer'iye ve Evkaf Vekâleti'nin kaldırılması (1924)
• Medeni Kanun'un kabulü (1926)
• Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması (1925)
• Anayasa'dan 'Devletin dini İslam'dır' maddesinin çıkarılması (1928) ve laikliğin anayasaya girmesi (1937)

6. Devrimcilik (İnkılapçılık)

Var olan kurumların çağın gereklerine uymayanlarını bilimin ışığında değiştirmek ve yenilikleri sürekli korumaktır. Yenilik yalnızca yapmak değil, yapılanı korumak ve geliştirmektir. Akılcılık ve bilimsellik temeldir.

• Harf İnkılabı (1928), Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun kuruluşu
• Şapka Kanunu (1925), kıyafet düzenlemeleri
• Takvim, saat ve ölçülerde değişiklik (miladi takvim 1926, metrik sistem 1931)

Laiklik ∩ Devrimcilik ⊃ Tevhid-i Tedrisat