11. Sınıf Biyoloji Konu Notu: Duyu Organları, Sinir Sistemi, Hareket ve Bağışıklık

Konu Özeti

Canlılar uyaranlara tepki verir; bu tepkinin mekanizması bitkilerde hormonlarla, hayvanlarda sinir ve hormon sistemiyle sağlanır. Bu notta bitkilerin yönelme hareketleri, duyu reseptörleri, insanda sinir sistemi ve refleks, kas kasılması, bağışıklık ve alerji işlenir. Amaç, bu mekanizmaları neden-sonuç ilişkisiyle açıklayabilmektir.

Temel Kavramlar

Canlılar uyaranlara iki farklı biçimde tepki verir: yönelme (tropizma) ve sezme (nasti) hareketleri. Tek hücreliler de tepki verir; örneğin öglena ışığa doğru hareket eder, amip besine yalancı ayakla yönelir.

Bitkilerde tepki türleri

• Yönelme (tropizma): Tepkinin yönü uyarana bağlıdır ve büyüme ile gerçekleşir. Fototropizma (ışık), geotropizma (yerçekimi), hidrotropizma (su), tigmotropizma (dokunma), kemotropizma (kimyasal madde).
• Sezme (nasti): Tepkinin yönü uyarandan bağımsızdır; tepki bitkinin yapısına bağlıdır. Örnek: küstüm çiçeğinin yapraklarını dokunmayla kapatması.
• Gövde ışığa doğru eğilir (pozitif fototropizma), kök yerçekimine doğru uzar (pozitif geotropizma) ve ışıktan uzaklaşır (negatif fototropizma).

Bitkisel hormonlar

Duyu reseptörleri ve duyu organları

Reseptörler uyaranı algılayıp sinirsel impulsa çeviren özelleşmiş yapılardır. Uyaranın türüne göre sınıflandırılırlar.

• Gözde çomaklar az ışıkta ve renksiz (siyah-beyaz) görmeyi, koniler renkli ve keskin görmeyi sağlar.
• Kulakta ses dalgaları iç kulakta salyangozdaki mekanoreseptörleri uyarır; denge yarım daire kanalları ve eşey/kese yapılarıyla sağlanır.
• Dilde tat tomurcukları (tatlı, tuzlu, ekşi, acı, umami), burunda koku epitelindeki kemoreseptörler bulunur.

Hayvanlarda sinir sistemi farklılıkları

İnsanda sinir sistemi

• Merkezî sinir sistemi (MSS): Beyin ve omurilik. Büyük beyin (düşünme, bilinçli hareket, duyuların algılanması), beyincik (denge ve koordinasyon), omurilik soğanı (kalp atışı, solunum, yutma), ara beyin (hipotalamus, talamus; vücut ısısı ve açlık-susuzluk dengesi).
• Çevresel sinir sistemi (ÇSS): Beyin ve omurilikten çıkan sinirler. Somatik sistem istemli kasları, otonom sistem istemsiz organları denetler.
• Otonom sinir sistemi sempatik (uyarıcı: kalp hızı artar, göz bebeği genişler) ve parasempatik (dinlendirici) olarak ikiye ayrılır.
• Nöron: dendrit, hücre gövdesi, akson. Duyu nöronu impulsu MSS'ye, motor nöron MSS'den efektöre taşır; ara nöron MSS içinde bağlantı kurar.

Refleks

Refleks, bir uyarana karşı bilinçsiz, hızlı ve otomatik verilen tepkidir. Refleks yayı şu sırayla işler: reseptör → duyu nöronu → omurilik (ara nöron) → motor nöron → efektör (kas veya bez). Omurilikte gerçekleşen refleksler çok hızlıdır; ağrı hissi ise bilgi beyne ulaştıktan sonra oluşur.

Hareket sistemi ve kas kasılması

• Hareket; iskelet (destek ve kaldıraç), kaslar (kasılarak çekme) ve eklemlerin sinir denetiminde uyumlu çalışmasıyla oluşur. Kaslar kemiklere tendonlarla bağlanır.
• Antagonist kas çiftleri: biri kasılırken diğeri gevşer (örneğin pazı ve arka kol kası). Kas yalnızca çeker, itme yapamaz.
• Kas lifi miyofibril içerir; miyofibrilin birimi sarkomerdir. Sarkomerde ince (aktin) ve kalın (miyozin) iplikler bulunur.
• Motor nöron impulsu Ca²⁺ salınımına yol açar; Ca²⁺ aktin üzerindeki bağlanma bölgelerini açar, miyozin başları ATP kullanarak aktine bağlanıp ipliği çeker.
• Aktin iplikleri miyozin üzerinde kayar; iplikler kısalmaz, sarkomer kısalır. İmpuls kesilince Ca²⁺ geri alınır ve kas gevşer.

Bağışıklık ve alerji

• Aşı zayıflatılmış veya öldürülmüş mikrop ya da parçasıdır; aktif bağışıklık ve bellek hücresi sağlar. Serum ise hazır antikor içerir, pasif bağışıklık verir.
• Alerji: zararsız maddelere (alerjen: polen, toz, bazı besinler) karşı bağışıklık sisteminin aşırı tepkisidir. İlk temasta B hücreleri antikor üretir, antikorlar mast hücrelerine bağlanır; tekrar temasta mast hücrelerinden histamin salınır.
• Histamin damar genişlemesi, kaşıntı, akıntı, kızarıklık ve şişlik yapar. Tedavide antihistaminikler kullanılır; en etkili korunma alerjenden kaçınmaktır.