klevero11. Sınıf Biyoloji
Uyartıların Alınması ve Tepki Mekanizmaları (11. Sınıf Biyoloji)
Klevi Fen Laboratuvarı · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
BİY.11.1.1Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl…BİY.11.1.2Bitkisel hormonların etkileri hakkında akıl yürütebilmeBİY.11.1.3Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını sınıflandırabilmeBİY.11.1.4Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilmeBİY.11.1.5Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilmeBİY.11.1.6Hayvanlardaki sinir sistemi farklılıkları ile ilgili analojik akıl yürütebilme
1. Uyaran, tepki ve canlılarda tepki çeşitleri (BİY.11.1.1)
Canlının iç ya da dış ortamındaki değişikliğe uyaran, canlının uyarana verdiği cevaba tepki denir. Tepki canlının homeostasisini korumasını ve hayatta kalmasını sağlar. Tepki mekanizmaları canlı grubuna göre farklılaşır.
| Canlı | Tepki örneği |
|---|---|
| Bakteri | Besine doğru ya da zararlı kimyasaldan uzağa hareket (kemotaksi) |
| Öglena | Göz lekesiyle ışığı algılar, ışığa doğru yüzer |
| Paramesyum | Zararlı maddeden uzaklaşmak için sil hareketlerinin yönünü değiştirir |
| Hayvanlar | Sinir ve endokrin sistem ile kas hareketleri, davranışlar |
| Bitkiler | Hormonlarla yönelme ve titreşim hareketleri |
2. Bitkisel hormonlar (BİY.11.1.2)
| Hormon | Başlıca etkileri |
|---|---|
| Oksin | Gövde ve kökte hücre uzamasını sağlar; fototropizma ve geotropizmada rol alır; apikal dominansi (yan tomurcukları baskılama); meyve gelişimi |
| Giberellin | Gövde uzaması, tohum çimlenmesi, tohumun dormansisini kırma, partenokarpik (tohumsuz) meyve oluşumu |
| Sitokinin | Hücre bölünmesini uyarır, yaşlanmayı geciktirir, yan tomurcuk gelişimini sağlar (oksine karşı etki) |
| Absisik asit (ABA) | Büyümeyi engeller, tohum ve tomurcukta dormansiyi sürdürür, kuraklıkta stoma kapanmasını sağlar |
| Etilen (gaz) | Meyve olgunlaşması, yaprak dökümü |
Sık yapılan hata: Oksin ile sitokinin her zaman aynı yönde etki etmez. Apikal dominansiyi oksin sağlar, yan tomurcukları ise sitokinin uyarır. Bu iki hormonun etkisi bu konuda zıttır.
3. Bitkilerde tepki mekanizmalarının sınıflandırılması (BİY.11.1.3)
- Yönelme hareketleri (tropizma): Uyaranın yönüne bağlıdır, büyüme ile gerçekleşir, geri dönüşsüzdür. Uyarana doğru olan pozitif, uzaklaşan negatif yönelmedir.
- Fototropizma: Işığa yönelme. Gövde pozitif, kök negatif.
- Geotropizma: Yer çekimine yönelme. Kök pozitif, gövde negatif.
- Hidrotropizma: Suya yönelme (kök pozitif).
- Tigmotropizma: Dokunmaya yönelme (asma ve sarmaşık tutunma kıvrılmaları).
- Kemotropizma: Kimyasala yönelme (polen tüpünün yumurtalığa doğru uzaması).
- Titreşim hareketleri (nasti): Uyaranın yönünden bağımsızdır, hücrelerdeki turgor değişimiyle olur, genellikle geri dönüşlüdür.
- Fotonasti: Işık şiddeti (çiçeklerin açılıp kapanması). Termonasti: Sıcaklık (lale). Tigmonasti ve sismonasti: Dokunma ve sarsıntı (küstüm otu yapraklarının kapanması). Nikti nasti: Gece ve gündüz değişimi.
4. Yönelme deneyi (BİY.11.1.4)
Fototropizma deneyi: Aynı tür çimlenmiş fideler iki gruba ayrılır. Bir grup yalnızca tek yandan ışık alan, bir yanı açık kutuya; kontrol grubu her yönden eşit ışık alan ortama konur. Aynı miktarda su verilir, tek değişken ışığın yönüdür. Birkaç gün sonra tek yandan ışık alan fidelerin gövdesinin ışığa doğru eğildiği gözlenir. Eğilmenin nedeni oksinin ışıktan uzak (gölge) tarafta birikmesi ve bu tarafta hücre uzamasının daha fazla olmasıdır. Geotropizma için fideler yatay konularak kökün aşağı, gövdenin yukarı büküldüğü gözlenir.
Çözümlü örnek: Işık yalnızca soldan gelen fidenin gövdesi hangi yöne ve neden eğilir? Çözüm: Sola (ışığa) eğilir. Oksin sağ (gölge) tarafta birikir, bu tarafın hücreleri daha çok uzar, gövde sola bükülür. Gövdede bu tepki pozitif fototropizmadır.
5. Duyu reseptörleri ve duyu organları (BİY.11.1.5)
Reseptör, uyaranı algılayıp sinirsel impulsa çeviren özelleşmiş hücre ya da yapıdır. Uyaran türüne göre sınıflandırılır.
| Reseptör | Algıladığı uyaran | Örnek yer |
|---|---|---|
| Fotoreseptör | Işık | Gözde retinadaki koni (renk, keskin görme) ve çomak (loş ışık) hücreleri |
| Kemoreseptör | Kimyasal madde | Dildeki tat tomurcukları, burundaki koku epiteli |
| Mekanoreseptör | Dokunma, basınç, ses titreşimi, denge | Deri, kulakta Corti organı, yarım daire kanalları |
| Termoreseptör | Sıcaklık değişimi | Deri |
| Ağrı reseptörü | Doku hasarı | Deri ve iç organlar |
- Duyu organları: göz (görme), kulak (işitme ve denge), burun (koku), dil (tat), deri (dokunma, basınç, sıcaklık, ağrı).
- Duyu organındaki reseptör uyarılınca oluşan impuls duyu nöronuyla merkezi sinir sistemine iletilir, duyu beyinde oluşur.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- 6. Hayvanlarda sinir sistemi farklılıkları (BİY.11.1.6)
- 7. İnsan sinir sistemi (BİY.11.1.7)
- 8. Refleks (BİY.11.1.8)
- 9. İskelet, kas ve eklemlerin eş güdümü (BİY.11.1.9)
- 10. Kasın kasılma ve gevşeme mekanizması (BİY.11.1.10)
- 11. Bağışıklığın sınıflandırılması (BİY.11.1.11)
- 12. Alerjik tepkiler (BİY.11.1.12)