Canlılarda Tepki ve Koordinasyon: Bitkisel Hormonlar, Sinir, Kas ve Bağışıklık

Konu Özeti

Canlılar iç ve dış ortamdaki değişimlere, yani uyaranlara tepki verir. Bu tepkiler homeostazi ve hayatta kalma için temeldir. Bitkilerde tepki hormonlarla, hayvanlarda ise sinir ve hormon sistemleriyle sağlanır. Bu notta bitki hormonları, bitki hareketleri, duyu reseptörleri, sinir sistemi, refleks, kas hareketi ve bağışıklık birlikte ele alınır.

Temel Kavramlar

Uyaran ve tepki: Tepki mekanizması canlı grubuna göre değişir. Tek hücrelilerde tepki hücre düzeyinde gerçekleşir.

• Amip besine yalancı ayakla yönelir.
• Paramesyum engelle karşılaşınca kirpiklerini ters yönde çırpar.
• Öglena göz lekesiyle ışığı algılar ve ışığa yönelir.
• Bakteriler kimyasal maddeye doğru ya da kimyasaldan uzağa hareket eder (kemotaksi).

Bitkisel hormonlar: Bitki hormonları çok az miktarda üretilir ve hedef hücrelerde büyüme ile gelişmeyi düzenler. Her hormonun birden fazla etkisi vardır.

Sık yapılan hata: Oksin yalnızca büyümeyi uyarmaz. Yan tomurcukların gelişmesini baskılar, sitokinin ise bunu uyarır. Bu iki hormon apikal dominansiyi birlikte dengeler.

Bitki tepki mekanizmaları: Bitkiler uyaranlara tropizma ve nasti hareketleriyle tepki verir. Bu iki tepki, uyaranın yönüne bağlı olup olmamasına göre ayrılır.

• Pozitif tropizma: bitki uyarana doğru büyür. Negatif tropizma: uyarandan uzağa büyür.
• Gövde pozitif fototropik ve negatif geotropiktir. Kök pozitif geotropik, pozitif hidrotropik ve genellikle negatif fototropiktir.
• Tropizma büyümeyle olduğu için kalıcıdır. Nasti hareketleri çoğunlukla geri dönüşlüdür.

Duyu reseptörleri: Uyaranı algılayan yapılara reseptör denir. Her reseptör belirli bir uyarana duyarlıdır.

İnsan sinir sistemi: Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi ise beyin ve omurilik sinirlerini kapsar. Somatik sistem istemli hareketleri, otonom sistem (sempatik ve parasempatik) iç organları düzenler.

• Nöron yapısı: Dendrit uyarıyı hücre gövdesine getirir. Hücre gövdesinde çekirdek bulunur. Akson uyarıyı götürür.
• Miyelin kılıf ve Ranvier boğumları: Miyelinli liflerde iletim hızlıdır, uyarı boğumdan boğuma atlar.
• Nöron türleri: Duyu nöronu uyarıyı merkezî sinir sistemine taşır. Ara nöron merkezî sinir sistemi içindedir. Motor nöron emri efektöre taşır.
• Büyük beyin düşünme, bilinçli hareket ve duyuların algılanmasını sağlar. Beyincik denge ve kas koordinasyonunu düzenler. Omurilik soğanı solunum, kalp atışı ve yutma gibi yaşamsal olayları kontrol eder. Hipotalamus vücut ısısını, açlık ve susuzluğu düzenler.

İmpuls iletimi: Dinlenme halinde nöron zarının dışı pozitif, içi negatiftir (Na⁺/K⁺ pompası). Yeterli şiddetteki uyarıda aksiyon potansiyeli oluşur ve hep ya hiç yasasına uyar. Nöronlar arası iletim sinapsta nörotransmitter (kimyasal haberci) ile olur ve tek yönlüdür.

Refleks: Refleks, uyarana karşı bilinçsiz, hızlı ve genellikle koruyucu tepkidir. Basit reflekslerde merkez omuriliktir, bu yüzden tepki beyne bilgi ulaşmadan başlar. Bilgi ayrıca beyne de iletilir ve acı sonradan hissedilir.

Reseptör → duyu nöronu → omurilik (ara nöron) → motor nöron → efektör (kas/bez)

Hareket sistemi: Sinir sistemi uyarısıyla iskelet kası kasılır. Kas tendonla kemiğe bağlıdır ve kemik eklem noktasından hareket eder. Eklemler oynamaz (kafatası), yarı oynar (omurlar) ya da oynar (diz, omuz) olarak sınıflanır.

• Kaslar karşılıklı (antagonist) çalışır. Pazı kası (biseps) kasılırken arka kol kası (triseps) gevşer ve kol bükülür.
• Kas türleri: İskelet kası çizgili ve istemlidir. Düz kas iç organlarda bulunur ve istemli değildir. Kalp kası çizgili ama istemsizdir.

Kasılma mekanizması: Sarkomer kasın en küçük kasılma birimidir. İnce iplikler aktin, kalın iplikler miyozindir. Motor nöron uyarısıyla Ca²⁺ salınır ve miyozin başları aktine bağlanarak ATP harcanarak iplikleri kaydırır.