Asya ve Afrika'da Sömürgecilik ve Bağımsızlık Mücadeleleri

Konu Özeti

Sömürgecilik, güçlü devletlerin hammadde, pazar ve ucuz işgücü elde etmek için başka toplumların topraklarına egemen olmasıdır. 19. yüzyılda Asya ve Afrika büyük ölçüde bu rekabetin hedefi hâline geldi. Sömürge düzeni yerel halkların tepkisini doğurdu ve sonunda bağımsızlık mücadeleleri yükseldi. Bu konuda sömürgeciliğin nedenlerini, yöntemlerini, sonuçlarını ve bağımsızlık hareketlerini birlikte inceleyeceksin.

Temel Kavramlar

Sanayi İnkılabı ile üretim arttı ve Avrupalı devletler yeni hammadde kaynaklarına ve pazarlara ihtiyaç duydu. Bu ihtiyaç, sömürgeciliğin başlıca itici gücü oldu.

• Ekonomik nedenler: hammadde, pazar ve sermaye yatırımı alanları
• Siyasi nedenler: büyük devletler arasında güç ve prestij rekabeti, stratejik yollar ve limanlar
• Askeri nedenler: deniz üsleri ve kıyı kontrolü
• İdeolojik nedenler: 'medenileştirme' söylemi ve misyonerlik faaliyetleri
• Bilimsel keşifler ve coğrafi bilgi: Afrika'nın iç kısımlarının tanınması

• Doğrudan yönetim: Sömürge devlet, yönetimi doğrudan kendi memurlarıyla yürütür.
• Himaye (koruma) altına alma: Yerel yönetim korunur ama dış politika ve ekonomi sömürgeci devlete bağlanır.
• Nüfuz bölgesi: Bir devletin ekonomik ve siyasi üstünlük kurduğu, resmen ilhak etmediği alan.
• Yerel yöneticileri kullanma: Sömürgeci devlet yerel liderler üzerinden yönetim kurar.
• Böl, yönet politikası: Etnik ve dini farklılıklar üzerinden halklar birbirine karşı kullanılır.
• Apartheid: Güney Afrika'da ırk ayrımcılığına dayanan resmî sistem.

Temel Kavramlar

Asya'da başlıca sömürgeci devletler ve gelişmeleri şöyledir. Bu bilgiyi bölgeye göre karşılaştırarak öğrenmek sınav için faydalıdır.

• Hindistan (İngiltere): Doğu Hindistan Şirketi ile genişleme; 1857 Sipahi (Cipay) Ayaklanması sonrası doğrudan Kraliyet yönetimi
• Endonezya (Hollanda): Baharat ticareti ve ekonomik sömürü
• Hindiçin (Fransa): Vietnam, Kamboçya ve Laos üzerinde Fransız hâkimiyeti
• Çin (İngiltere, Fransa, Rusya, Almanya, Japonya): Afyon Savaşları; ülke nüfuz bölgelerine ayrıldı

Afrika'nın paylaşılması 19. yüzyılda hız kazandı. Berlin Konferansı (1884–1885), sömürgeci devletler arasındaki çıkar çatışmalarını düzenlemek için toplandı ve kıtanın paylaşım kurallarını belirledi. Bir bölgeye hak iddia etmek için orada fiilî hâkimiyet kurmak şartı getirildi.

• İngiltere: Mısır, Sudan, Güney Afrika, Nijerya, Kenya
• Fransa: Cezayir, Tunus, Fas, Batı Afrika'nın büyük bölümü
• Belçika: Kongo
• İtalya: Libya, Somali, Eritre
• Almanya: Namibya, Tanzanya, Kamerun (I. Dünya Savaşı'na kadar)
• Etiyopya, Adua Zaferi (1896) ile bağımsızlığını korumuştur

Temel Kavramlar

I. Dünya Savaşı sonrasında Wilson Prensipleri'ndeki self-determinasyon (uluslararı kendi kaderini tayin hakkı) fikri, Türk Millî Mücadelesi'nin başarısıyla birlikte sömürge halklarına örnek oldu. II. Dünya Savaşı sonrasında sömürgeci devletlerin zayıflaması, Birleşmiş Milletler'in kurulması ve iki kutuplu dünya düzeni bağımsızlık hareketlerini hızlandırdı.

• Hindistan: Mahatma Gandhi şiddetsiz direniş ve sivil itaatsizlikle mücadele etti; 1947'de bağımsızlık kazanıldı, Hindistan ve Pakistan ayrıldı.
• Endonezya: Sukarno önderliğinde mücadele edildi; 1945'te bağımsızlık ilan edildi, 1949'da Hollanda tanıdı.
• Vietnam: Ho Şi Minh önderliğinde silahlı mücadele yürütüldü; Dien Bien Phu (1954) sonrası Fransız çekilişi gerçekleşti.
• Cezayir: Ulusal Kurtuluş Cephesi (FLN) silahlı mücadele yürüttü; 1962'de bağımsızlık kazanıldı.
• Güney Afrika: Nelson Mandela ve ANC, apartheid'a karşı mücadele etti; apartheid sona erdi ve 1994'te Mandela başkan seçildi.
• 1960 yılı, pek çok Afrika ülkesinin bağımsızlığını kazandığı için 'Afrika Yılı' olarak anılır.

Sömürgeciliğin sonuçları birbirini izleyen bir zincir oluşturur. Yerel kaynakların aktarılması, dışa bağımlı ekonomiler ve yapay sınırlar bağımsızlık sonrasında da etkisini sürdürmüştür.