Orta Doğu'da Manda Yönetimleri ve Afrika'da Sömürgecilik

Konu Özeti

Birinci Dünya Savaşı'nda yenilen Osmanlı Devleti'nin Arap topraklarında ve Almanya'nın Afrika sömürgelerinde yeni bir yönetim sistemi kuruldu: manda. Manda, Milletler Cemiyeti adına bir devletin bölgeyi yönetmesiydi. Uygulamada ise İngiltere ve Fransa'nın denetimini sürdüren yeni bir sömürgecilik biçimi oldu. Bu konu, Orta Doğu'daki sınır ve milliyetçilik sorunlarının kökenini anlamanı sağlar.

Temel Kavramlar

Manda, Milletler Cemiyeti Misakı'na göre Birinci Dünya Savaşı'nda yenilen devletlerin elinden çıkan ve kendi kendini yönetmeye henüz hazır sayılmayan toplulukların bir devlet tarafından yönetilmesi ve geliştirilmesi sistemidir.

Manda = Milletler Cemiyeti adına yönetim yetkisi + yetkili devletin fiilî denetimi

• Osmanlı Devleti'nin savaşta yenilmesi ve Arap topraklarının elden çıkması
• İngiltere ve Fransa'nın petrol, ticaret yolları ve stratejik konumdan yararlanma isteği
• Savaş sırasında yapılan gizli paylaşım anlaşmaları (Sykes-Picot, 1916)
• İngiltere'nin Araplara verdiği bağımsızlık sözlerinin yerine getirilmemesi
• Wilson İlkeleri'ndeki self-determinasyon ilkesinin yerine manda sisteminin geçirilmesi
• Milletler Cemiyeti'nin onayı (1920 San Remo Konferansı'nda paylaşım kesinleşti)

Sık yapılan hata: Manda yönetimini bağımsızlıkla karıştırmak. Manda altındaki bölgeler hukuken Milletler Cemiyeti adına yönetilir, ama fiilen İngiltere ve Fransa'nın denetimindedir.

Orta Doğu'daki Manda Yönetimleri

Afrika'da Sömürgecilik ile Bağlantı

Manda sistemi, 19. yüzyıldan gelen sömürgeciliğin devamıdır. Sanayi Devrimi ile hammadde ve pazar ihtiyacı artan Avrupa devletleri Afrika'yı paylaştı. Berlin Konferansı (1884-1885) bu paylaşımın kurallarını belirledi.

• Amaçlar: hammadde, ucuz işgücü, yeni pazarlar ve stratejik üsler
• İngiltere ve Fransa, Afrika'da en geniş toprakları elde eden devletlerdir
• Savaştan sonra Almanya'nın Afrika sömürgeleri manda adı altında paylaşıldı: Togo ve Kamerun İngiltere ile Fransa arasında bölüştürüldü, Güneybatı Afrika Güney Afrika Birliği'ne, Ruanda-Urundi Belçika'ya, Tanganyika İngiltere'ye verildi
• Sömürge sınırları yerel halkların etnik ve kültürel yapısı gözetilmeden çizildi; bu durum sonraki iç çatışmalara zemin hazırladı

İki bölgedeki paylaşımın ortak noktası aşağıda özetlenmiştir.

Ortak nokta: Hem Orta Doğu'da hem Afrika'da büyük devletler çıkarlarına göre sınır çizmiş, yerel halkın isteği ikinci planda kalmıştır.