6. Sınıf Fen: Üreme, Büyüme ve Gelişme

Konu Özeti

Canlılar türlerini sürdürebilmek için üreme yapar. Bu konuda eşeyli ve eşeysiz üremeyi, bitki ve hayvanlarda büyüme ve gelişmeyi öğreneceksin. Ayrıca insanda üreme sistemini, sinir sistemini, iç salgı bezlerini ve ergenlik dönemini inceleyeceksin. Konunun son bölümünde sağlıklı yaşam için alınması gereken önlemleri göreceksin.

Temel Kavramlar

Eşeyli üremede erkek ve dişi üreme hücreleri birleşir. Bu olaya döllenme denir. Eşeysiz üremede döllenme olmaz ve tek canlı yeni bireyi oluşturur.

Eşeyli üreme: sperm + yumurta → zigot

Bitkilerde üreme: Çiçekli bitkilerde üreme organı çiçektir. Erkek üreme organı ercik, dişi üreme organı pistildir. Çiçek tozunun tepecik üzerine ulaşmasına tozlaşma denir; rüzgâr, böcekler, su ve hayvanlar tozu taşıyabilir.

• Döllenmeden sonra yumurtalık meyveye, tohum taslağı tohuma dönüşür.
• Tohum uygun koşulda çimlenir; fide gelişir, büyür, çiçek açar ve meyve verir.
• Eşeysiz üremeye örnek olarak patateste yumru, çilekte stolon (yer üstü gövdesi) ve soğanda yavru soğan oluşumu verilebilir.

Bitkilerde çimlenme: Çimlenmeyi etkileyen başlıca faktörler su, uygun sıcaklık ve oksijendir. Işık çoğu tohum için zorunlu değildir.

Hipotez örneği: Eğer su miktarı artarsa fasulye tohumlarının çimlenme oranı artar. Deneyde yalnızca su miktarı farklı olur; diğer her şey sabit tutulur. Bağımsız değişken su miktarı, bağımlı değişken çimlenme oranıdır.

Hayvanlarda üreme ve gelişme: Hayvanların çoğu eşeyli üreme yapar. Döllenme vücut içinde (iç döllenme) ya da dışında (dış döllenme) olabilir.

• Memeliler doğurarak üreme yapar; yavru anne karnında gelişir ve sütle beslenir.
• Kuşlar, sürüngenlerin çoğu ve böcekler yumurtlayarak üreme yapar.
• Balık ve kurbağalarda döllenme çoğunlukla dıştadır; yumurtalar suya bırakılır.
• Kurbağada gelişme: yumurta → iribaş (larva) → ergin kurbağa. Kelebekte gelişme: yumurta → larva (tırtıl) → pupa (koza) → ergin kelebek.
• Bazı hayvanlar eşeysiz de üreyebilir: hidrada tomurcuklanma, denizyıldızında kopan kolun yeni birey oluşturması.

İnsanda üreme sistemi: Erkekte testis sperm üretir ve sperm kanalı spermleri iletir. Dişide yumurtalık yumurta hücresi üretir. Döllenme yumurta kanalında gerçekleşir, embriyo rahimde gelişir.

Sinir sistemi: Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi ise vücuda dağılmış sinirlerdir. Beyin düşünme, öğrenme, hafıza ve hareket denetimini sağlar; beyincik denge ve koordinasyonu düzenler.

• Omurilik beyin ile vücut arasında bilgi iletir ve refleksleri denetler.
• Refleks, istem dışı hızlı tepkidir; örneğin sıcak cisme dokununca elin çekilmesi.
• Kalp atışı ve solunum gibi istem dışı olayları omurilik ve beyin denetler.

İç salgı bezleri: İç salgı bezleri hormonları doğrudan kana verir. Hormonlar vücuttaki olayları düzenler.

Ergenlik: Çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir ve hormonlar bu dönemde etkilidir. Bu değişimler normaldir; başlama zamanı kişiden kişiye değişir.

• Bedensel değişimler: boy uzaması, ses değişimi, kıllanma, ter ve yağ bezlerinin artması, sivilce, kızlarda adet dönemi, erkeklerde sakal çıkması.
• Ruhsal değişimler: duygusal inişler çıkışlar, bağımsız olma isteği, arkadaş çevresinin önem kazanması, özentili davranışlar.

Sağlıklı yaşam: Ergenlikte ve her dönemde sağlıklı yaşam için bazı alışkanlıklar gerekir.

• Dengeli beslenme, düzenli uyku ve spor yapılmalıdır.
• Kafein, alkol, sigara ve zararlı maddelerden uzak durulmalıdır.
• Kafa travmalarına karşı kask ve emniyet kemeri kullanılmalıdır.
• Kişisel temizlik ve düzenli sağlık kontrolü yapılmalıdır.
• Stresle başa çıkmak için güvendiğin kişilerle konuşulmalıdır.