Eleştirme: Dinleme, Okuma, Konuşma ve Yazma Notu

Konu Özeti

Eleştiri, bir metni, konuşmayı, videoyu ya da olayı ölçütlere göre inceleyip olumlu ve olumsuz yönlerini gerekçeleriyle ortaya koymaktır. Eleştiri kişiye değil esere veya düşünceye yöneliktir. Dinleme, izleme, okuma, konuşma ve yazma becerilerinin hepsinde kullanılır. Bu konuda amaç, yargını kanıtla destekleyerek saygılı bir dille söyleyebilmektir.

Temel Kavramlar

Eleştirmek, bir eseri ya da düşünceyi ölçütlere göre değerlendirip olumlu ve olumsuz yönlerini gerekçeleriyle ortaya koymaktır. Eleştiride her yargı mutlaka bir kanıtla desteklenir.

Eleştiri = Ölçüt + Kanıt (gerekçe) + Yargı

Eleştiride Kullanılabilecek Ölçütler

• Konu: Güncel, ilgi çekici ve amaca uygun mu?
• Anlatım: Dil sade ve anlaşılır mı? Akıcılık var mı?
• Tutarlılık: Başlık, ana fikir ve ayrıntılar birbiriyle uyumlu mu?
• Güvenilirlik: Bilgiler doğru ve kanıtlı mı? Kaynak belli mi?
• Etki: Dinleyiciye ya da okuyucuya ne kazandırıyor?
• Yapı: Giriş, gelişme ve sonuç düzeni var mı?

Değerlendirme ile Eleştiri Farkı

Sık yapılan hata: Yalnızca beğenip beğenmediğini söylemek eleştiri sayılmaz. Mutlaka çünkü ile gerekçe ver.

Materyal Seçimi (T.D.6.1, T.O.6.1)

Dinlerken, izlerken ya da okurken amacına uygun materyal seçmelisin. Önce amacını belirle: bilgi edinmek, eğlenmek ya da araştırma yapmak gibi. Sonra materyalin amacına, yaşına ve güvenilirliğine bak.

• Yazarı, yayıncıyı ya da yayın kaynağını kontrol et.
• Başlığa, içindekilere ve özete bakarak konuyu tahmin et.
• Birden fazla kaynağı karşılaştır.
• Yaşına ve ihtiyacına uygun olmayan materyali bırak.

Dinlediğini, İzlediğini ve Okuduğunu Eleştirme (T.D.6.23, T.O.6.25)

• Konuyu ve ana fikri belirle.
• Anlatılanları gerçeklerle karşılaştır; kanıt var mı, bak.
• Ölçütlere göre olumlu ve olumsuz yönleri not al.
• Kendi görüşünü gerekçelendir; yazarın ya da konuşmacının görüşünden ayır.

Problem Çözümü Üretme (T.D.6.24, T.O.6.26, T.K.6.19)

Dinlediğin ya da okuduğun metinde bir sorun varsa şu adımları izle: sorunu açıkça belirle, nedenlerini bul, olası çözümleri listele ve en uygulanabilir olanı seç.

Öz Yansıtma ve Kendini Uyarlama (T.D.6.25, T.O.6.27, T.K.6.26)

Öz yansıtma, kendi sürecini gözden geçirmektir. Dikkatimi verebildim mi? Anlamadığım yerde ne yaptım? Eksiklerimi fark edince yeniden okumak, not almak ya da hızımı ayarlamak gibi stratejilerimi değiştiririm.

Konuşarak Eleştiri ve Çözüm (T.K.6.1, T.K.6.16, T.K.6.18)

• Konuşma sürecini yönet: amacını belirle, konuyu planla, söz sırasına uy, konudan sapma.
• Değerlendirmeni sözlü ifade ederken Bence çünkü kalıbını kullan.
• Eleştirini sözlü söylerken nazik ol: Konu güzel seçilmişti; ancak örnekler artırılabilirdi.