7. Sınıf Fen: Sindirim, Dolaşım, Solunum ve Boşaltım Sistemleri

Konu Özeti

Sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım sistemleri vücudun canlı kalmasını sağlayan birlikte çalışan sistemlerdir. Besinler sindirilerek hücrelere ulaşır, oksijen kan ile taşınır ve hücre solunumunda enerji açığa çıkar. Hücrelerde oluşan atıklar boşaltım sistemi ile vücuttan uzaklaştırılır. Bu ünitede her sistemin yapısını, organların görevlerini ve sağlığı koruma yollarını öğreneceksin.

Temel Kavramlar

Sindirim Sistemi (FB.7.3.1)

Besinlerin hücrelerin kullanabileceği küçük yapı taşlarına parçalanmasına sindirim denir. Sindirim mekanik (dişlerle çiğneme, mide hareketleri) ve kimyasal (enzimlerle) olarak gerçekleşir. Besinler ağızdan anüse kadar belirli bir yolu izler.

Sık yapılan hata: Safra yağı kimyasal olarak sindirmez, yalnızca küçük damlacıklara ayırır. Karaciğer ve pankreas besinin içinden geçmediği hâlde sindirime yardımcı organlardır.

Dolaşım Sistemi (FB.7.3.3)

Dolaşım sistemi kalp, kan damarları ve kandan oluşur. Besin, oksijen, hormon ve atıkların taşınmasını sağlar. Kalp dört odacıklıdır ve kanı pompalar.

• Kalp: Sağ kulakçık, sağ karıncık, sol kulakçık ve sol karıncıktan oluşur. Sol karıncığın duvarı en kalındır.
• Atardamar: Kanı kalpten uzaklaştırır; duvarı kalın ve esnektir.
• Toplardamar: Kanı kalbe getirir; içinde kanın geri kaçmasını önleyen kapakçıklar vardır.
• Kılcal damar: Duvarı tek hücre kalınlığındadır; kan ile hücreler arasında madde alışverişi yapılır.

Hatırlatma: Büyük kan dolaşımında kan sol karıncıktan çıkıp vücuda gider ve sağ kulakçığa döner. Küçük kan dolaşımında kan sağ karıncıktan akciğere gider ve sol kulakçığa döner.

Kan Bağışı (FB.7.3.4)

Kan yapay olarak üretilemez; ameliyat, kaza ve bazı hastalıklarda hastaların tek kaynağı bağışlanan kandır. Gönüllü ve karşılıksız kan bağışı toplumsal dayanışmanın önemli bir örneğidir. Bir bağış birden fazla hastaya yardımcı olabilir.

Kan grupları A, B, AB ve 0 olarak adlandırılır. Uyumlu kan verilmesi çok önemlidir; 0 grubu genel verici, AB grubu ise genel alıcı olarak bilinir.

Solunum Sistemi (FB.7.3.6)

Hava yolu burun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar ve bronşçuklardan geçerek akciğerlere ulaşır. Gaz alışverişi alveollerin çevresindeki kılcal damarlarda yapılır. Oksijen kana geçerken karbondioksit kandan alveole geçer.

• Diyafram ve kaburga kasları solunum hareketlerini sağlar.
• Soluk alma: Diyafram kasılıp düzleşir, kaburgalar yukarı ve öne hareket eder, göğüs boşluğu genişler ve akciğere hava dolar.
• Soluk verme: Diyafram gevşeyip yukarı çıkar, kaburgalar aşağı iner, göğüs boşluğu daralır ve hava dışarı atılır.
• Burundaki kıllar ve mukus havayı süzer, nemlendirir ve ısıtır.
• Gırtlak kapağı (epiglot) yutkunurken soluk borusunu kapatır.

Hücresel solunum: Glikoz + O2 → CO2 + H2O + enerji

Boşaltım Sistemi (FB.7.3.8)

Hücrelerde oluşan zararlı atıkların (üre, fazla su, tuz, CO2) vücuttan uzaklaştırılmasına boşaltım denir. İdrar yolu böbrek, üreter, idrar kesesi ve üretradan oluşur. Böbrekler kanı süzerek atıkları ayırır.

Hatırlatma: Sindirim artıkları (dışkı) boşaltım atığı değildir. Boşaltım atıkları hücresel metabolizmadan kaynaklanır.

Sağlık Önerileri (FB.7.3.2, FB.7.3.5, FB.7.3.7, FB.7.3.9)

• Sindirim: Yemeklerden önce ve tuvaletten sonra eller yıkanmalı, besinler iyice çiğnenmeli, lifli besinler tüketilmeli ve bol su içilmeli.
• Dolaşım: Düzenli egzersiz yapılmalı, aşırı tuz, doymuş yağ ve kolesterolden kaçınılmalı, sigara ve alkol kullanılmamalı.
• Solunum: Sigara ve dumandan uzak durulmalı, kapalı ortamlar havalandırılmalı, gerekirse maske takılmalı.
• Boşaltım: Gün boyunca yeterli su içilmeli, idrar uzun süre tutulmamalı, ağrı kesici ilaçlar doktor tavsiyesi olmadan kullanılmamalı.