7. Sınıf Fen: Sindirim, Dolaşım, Solunum ve Boşaltım Sistemleri

Konu Özeti

Canlılar besinlerini sindirir, oksijen ve besinleri hücrelere taşır, zararlı atıklarını vücuttan uzaklaştırır. Bu işleri sindirim, dolaşım, solunum ve boşaltım sistemleri birlikte yapar. Bu konuda her sistemin yapısını, organlarının görevlerini ve sağlığını korumak için neler yapılması gerektiğini öğreneceksin. Kan bağışı gibi toplumsal dayanışmayı da bu konuyla ilişkilendireceğiz.

Temel Kavramlar

Sindirim Sistemi (FB.7.3.1): Sindirim, besinlerin hücrelerin kullanabileceği küçük yapı taşlarına ayrılmasıdır. Mekanik sindirim besinin parçalanmasıdır (çiğneme, mide hareketleri). Kimyasal sindirim enzimlerle gerçekleşir. Sindirim kanalı: ağız → yutak → yemek borusu → mide → ince bağırsak → kalın bağırsak → anüs.

Sindirim Sisteminin Sağlığı (FB.7.3.2): Sağlıklı sindirim için bazı alışkanlıklar gerekir.

• Düzenli ve dengeli beslenmeli, besinler iyice çiğnenmelidir.
• Lifli gıdalar (sebze, meyve, tam tahıl) tüketilmeli, bol su içilmelidir.
• Yemekten önce eller yıkanmalı, besinler temiz ve taze olmalıdır.
• Ağız ve diş bakımı yapılmalı; aşırı yağlı, şekerli ve bayat yiyeceklerden kaçınılmalıdır.

Dolaşım Sistemi (FB.7.3.3): Dolaşım sistemi kalp, kan damarları ve kandan oluşur. Besin, oksijen, hormon ve atıkları taşır. Kalp kasılıp gevşeyerek kanı pompalar.

• Kalp 4 odacıklıdır: sağ ve sol kulakçık, sağ ve sol karıncık.
• Atardamar: kanı kalpten uzaklaştırır, duvarı kalın ve esnektir.
• Toplardamar: kanı kalbe getirir, kapakçıkları vardır.
• Kılcal damar: duvarı tek hücre kalınlığındadır; madde alışverişi burada olur.
• Büyük kan dolaşımı: sol karıncık → vücut → sağ kulakçık. Küçük kan dolaşımı: sağ karıncık → akciğer → sol kulakçık.

Kan grupları A, B, AB ve 0'dır. 0 grubu kan diğer gruplara verilebilir (evrensel verici), AB grubu her gruptan kan alabilir (evrensel alıcı). Rh faktörü de dikkate alınır.

Kan Bağışı (FB.7.3.4): Kan yapay olarak üretilemez; ameliyat, kaza, kanser ve kansızlık tedavisinde ihtiyaç duyulur. Kan bağışı gönüllülük esasına dayanır ve toplumsal dayanışmanın bir örneğidir. Sağlıklı yetişkinler bağış yapabilir; vücut verilen kanı kısa sürede yeniler.

Dolaşım Sisteminin Sağlığı (FB.7.3.5): Kalp ve damar sağlığı için aşağıdaki alışkanlıklar önemlidir.

• Düzenli egzersiz yapılmalı, dengeli beslenilmeli.
• Tuz, doymuş yağ ve kolesterolden zengin besinler sınırlanmalı.
• Sigara ve alkolden uzak durulmalı.
• Stresten kaçınılmalı, düzenli uyunmalı, sağlık kontrolleri yaptırılmalıdır.

Solunum Sistemi (FB.7.3.6): Hava yolu burun → yutak → gırtlak → soluk borusu → bronşlar → bronşcuklar → akciğer keseciklerinden (alveol) oluşur. Gaz alışverişi alveollerde kılcal damarlarla arasında difüzyonla olur: oksijen kana geçer, karbondioksit alveole geçer.

• Burun: havayı süzer, nemlendirir ve ısıtır.
• Soluk borusu: kıkırdak halkalıdır, açık kalır.
• Diyafram ve kaburga kasları solunum hareketini yapar.
• Soluk alma: diyafram kasılıp düzleşir, kaburgalar yükselir, hacim artar.
• Soluk verme: diyafram gevşer, kaburgalar iner, hacim azalır.

Solunum Sisteminin Sağlığı (FB.7.3.7):

• Sigara içilmemeli, sigara dumanından uzak durulmalı.
• Havalandırılmış ortamda bulunulmalı, açık havada egzersiz yapılmalı.
• Burundan nefes alınmalı; kirli hava ve toza karşı maske kullanılmalı.
• Hastalık belirtilerinde doktora başvurulmalıdır.

Boşaltım Sistemi (FB.7.3.8): Boşaltım, hücresel faaliyetler sonucu oluşan zararlı atıkların vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Boşaltım organları: böbrekler, idrar yolları (üreter, idrar kesesi, idrar borusu), ayrıca akciğer (CO2 ve su buharı) ve deri (ter).

• Böbrek: kanı süzer, üre ve fazla suyu idrar yapar; su ve tuz dengesini ayarlar.
• Üreter: idrarı böbrekten idrar kesesine taşır.
• İdrar kesesi: idrarı geçici depolar.
• İdrar borusu: idrarı vücut dışına atar.
• Nefron: böbreğin süzme yapan birimidir.

Boşaltım Sisteminin Sağlığı (FB.7.3.9):

• Gün boyunca yeterli su içilmeli.
• Tuz ve işlenmiş gıdalar sınırlanmalı.
• Kişisel temizliğe dikkat edilmeli, idrar uzun süre tutulmamalı.
• Gereksiz ilaç kullanılmamalı; alkol ve sigaradan kaçınılmalıdır.