kleveroAYT Türk Dili ve Edebiyatı
Tanzimat Edebiyatı: Dönemler, Sanatçılar ve Türler
Klevi Edebiyat Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
A.1.8Şiirde edebiyat, sanat ve fikir akımlarının/anlayışlarının yansımalarını değerlendirir.A.2.12Metinde edebiyat, sanat ve fikir akımlarının/anlayışlarının yansımalarını değerlendirir.
Konu Özeti
Tanzimat Edebiyatı, 1860 ile 1896 arasını kapsayan ve Batı edebiyatıyla ilk ciddi temasın kurulduğu dönemdir. Tanzimat Fermanı'nın (1839) başlattığı yenileşme hareketi edebiyatı da etkilemiş, edebiyat toplumu yönlendiren bir araç olarak görülmüştür. Dönem I. Dönem (1860–1876) ve II. Dönem (1876–1896) olmak üzere ikiye ayrılır. Yeni konular ve türler girerken biçimde geleneksel yapı büyük ölçüde korunmuştur.
Temel Kavramlar
- Tanzimat Fermanı (1839): Yenileşme hareketinin başlangıcıdır ve edebiyatı da etkilemiştir.
- Sanat toplum içindir: Sanatın toplumsal fayda sağlaması gerektiğini savunan anlayıştır; I. Dönem'de egemendir.
- Sanat sanat içindir: Sanatın kendi değeri için var olduğunu savunan anlayıştır; Recaizade Mahmut Ekrem ile öne çıkar.
- Sade dil: Halka ulaşmak için savunulan dil anlayışıdır; uygulamada Arapça ve Farsça kelimeler sıkça kullanılmıştır.
- Yeni türler: Roman, hikâye, tiyatro, makale, fıkra, röportaj, anı ve eleştiri Batı'dan alınmıştır.
- Yeni konular: Vatan, millet, hürriyet, adalet, eşitlik, kanun ve meşrutiyet şiire girmiştir.
Yeni içerik + geleneksel biçim = Tanzimat şiiri
I. Dönem (1860–1876)
- Başlangıç: 1860'ta Agâh Efendi'nin çıkardığı Terceman-ı Ahval gazetesi, sonradan Şinasi'nin de katılmasıyla yayımlanmıştır.
- Şinasi'nin tek başına çıkardığı Tasvir-i Efkâr 1862'de yayımlanmıştır.
- Gazete, edebiyatın yaygınlaşmasında ve halka ulaşmasında en önemli araç olmuştur.
- Bu dönemde edebiyat eğitim ve yönlendirme aracı olarak görülmüştür.
| Sanatçı | Önemli Eserleri / Katkısı |
|---|---|
| Şinasi | Şair Evlenmesi (ilk tiyatro), Müntehabat-ı Eş'ar, Durub-ı Emsal-i Osmaniyye; ilk makale ve eleştiri; Fransız şiirlerinden çeviriler; sanat toplum içindir görüşü |
| Namık Kemal | Vatan yahut Silistre, Gülnihal, Zavallı Çocuk, Akif Bey, Kara Bela (tiyatro); İntibah (ilk edebî roman), Cezmi (ilk tarihî roman); Celâleddin Harzemşah; Tahrib-i Harabat, Ta'kib (eleştiri) |
| Ziya Paşa | Harabat (antoloji), Terci-i Bend; şiir ve inşa yazıları; halk edebiyatını yüceltmiş, divan şiirini eleştirmiştir |
| Ahmet Vefik Paşa | Molière'den uyarlamalar (Zoraki Tabip vb.), Lehçe-i Osmanî |
Sık sorulan 'ilk' ifadeleri: İlk tiyatro: Şair Evlenmesi (Şinasi). İlk edebî roman: İntibah (Namık Kemal). İlk tarihî roman: Cezmi (Namık Kemal). İlk roman denemesi: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemsettin Sami, 1872).
II. Dönem (1876–1896)
| Sanatçı | Önemli Eserleri / Katkısı |
|---|---|
| Abdülhak Hamit Tarhan | Makber, Sahra, Ölü, Bunlar Odur (şiir); Duhter-i Hindû, Finten (tiyatro); bireysel temalar: ölüm, aşk, tabiat, metafizik |
| Recaizade Mahmut Ekrem | Zemzeme, Takdir-i Elhan (eleştiri), Talim-i Edebiyat (edebiyat kuramı), Araba Sevdası (ilk realist roman); sanat sanat içindir görüşü |
| Ahmet Mithat Efendi | Felatun Bey ile Rakım Efendi, Hasan Mellah, Müşahedat, Paris'te Bir Türk; önce hizmet ilkesi; sanat toplum içindir |
| Samipaşazade Sezai | Sergüzeşt (roman), Küçük Şeyler (ilk hikâye kitabı) |
| Nabizade Nazım | Karabibik (ilk köy romanı), Zehra (natüralist) |
| Şemsettin Sami | Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat, Kamus-ı Fransevi, Kamus-ı Türki |
- Ekrem, Talim-i Edebiyat ile edebiyat bilgisini düzene sokmuş; Namık Kemal'in aksine sanat sanat içindir görüşünü benimsemiştir.
- Ahmet Mithat Efendi'nin romanlarında anlatıcı araya girer ve öğüt verir.
- Tartışmalar: Sanat toplum için mi, sanat için mi (Kemal-Ekrem); eski-yeni tartışması (Ekrem-Muallim Naci).
- Muallim Naci, eski şiir anlayışının sürmesini savunanların başında gelir.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları