Psikoloji: Zekâ Kavramı Konu Notu

Konu Özeti

Zekâ, bireyin soyut düşünme, akıl yürütme, öğrenme, problem çözme ve yeni durumlara uyum sağlama yeteneklerinin bütünüdür. Psikologlar zekâyı tek bir tanımla açıklayamadığı için farklı kuramlar geliştirmiştir. Zekâ doğrudan gözlenemez; davranışlardan ve test performansından çıkarım yapılır. Bu konuda zekâ kuramlarını, zekâ ölçümünü ve zekâyı etkileyen faktörleri öğreneceksin.

Temel Kavramlar

Zekâ; kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle şekillenen, öğrenme ve problem çözmenin temelinde yer alan zihinsel bir kapasitedir. Zekâyı tanımlarken şu noktalar önemlidir:

• Zekâ, kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle şekillenir.
• Zekâ ile başarı aynı şey değildir; motivasyon, ilgi ve çalışma da başarıyı etkiler.
• Zekâ testleri zekânın tamamını değil, ölçülebilen yönlerini değerlendirir.
• Zekâ gelişime açıktır; uygun çevre ve eğitimle gelişimi desteklenebilir.

Zekâ kuramları farklı yönleri vurgular. Aşağıdaki tabloda başlıca kuramcıları ve görüşlerini karşılaştırabilirsin.

Sık yapılan hata: Gardner'ın kuramını 'zekâ tek bir faktördür' şeklinde yorumlamak. Gardner'a göre zekâ çok boyutludur; Spearman ise genel zekâ faktörünü (g) savunur.

Temel Kavramlar

Zekâyı ölçmek için standart bir yöntem kullanılır. İlk zekâ testini Binet ve Simon, okulda desteğe ihtiyacı olan çocukları belirlemek için geliştirmiştir. Terman bu testi Amerika'da uyarlayarak Stanford-Binet testini oluşturmuştur. Wechsler ölçekleri (çocuklar için WISC) sözel ve performans alt testlerini içerir.

Zekâ Bölümü (IQ) = (Zihinsel Yaş / Takvim Yaşı) × 100

• Zihinsel yaş: Bireyin testte gösterdiği performansın karşılık geldiği yaş düzeyidir.
• Takvim (kronolojik) yaş: Bireyin gerçek yaşıdır.
• Zihinsel yaş takvim yaşına eşitse IQ = 100 olur.
• Yetişkinlerde zekâ puanı, bireyin kendi yaş grubundaki ortalamadan sapmasına göre hesaplanır (sapma IQ'su); ortalama 100'dür.

Zekâ puanları toplumda normal dağılım gösterir: bireylerin çoğu ortalama civarında yer alır, çok düşük ve çok yüksek puanlar azdır. Genel kabule göre yaklaşık 85–115 arası ortalama aralık sayılır; 70'in altı zihinsel yetersizlik, 130 ve üzeri üstün zekâ düzeyi olarak değerlendirilir.

Zekâ testlerinin iyi olması için şu niteliklere bakılır:

• Geçerlilik: Test, ölçmek istediği özelliği ne kadar doğru ölçüyor?
• Güvenirlik: Test tekrarlandığında tutarlı sonuç veriyor mu?
• Standardizasyon: Uygulama ve puanlama koşulları herkes için aynıdır; normlar büyük bir örneklemden elde edilir.
• Bireysel testler (Stanford-Binet, Wechsler) bir uzman tarafından tek kişiye uygulanır; grup testleri aynı anda birçok kişiye uygulanabilir.

Zekâyı Etkileyen Faktörler