Madde Döngüleri ve Çevre Sorunları (LGS Fen)

Konu Özeti

Doğada karbon, azot, su ve oksijen gibi maddeler yok olmaz; canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşır. Bu dolaşıma madde döngüsü denir. Madde miktarı korunur, yalnızca bulunduğu yer ve biçimi değişir. Bu konuda insan faaliyetlerinin döngüleri nasıl etkilediğini ve küresel iklim değişikliğini de inceleyeceksin.

Temel Kavramlar

Madde döngüsünün temel kuralı kütle korunumudur: maddeler yeni oluşmaz, yok olmaz; yalnızca başka bileşiklere ya da yerlere geçer. Karbon döngüsünde ana süreçler şunlardır.

• Bitkiler fotosentezle atmosferdeki CO₂'yi alır ve glikoz üretir.
• Canlılar solunumla glikozu yıkar ve CO₂'yi atmosfere verir.
• Besin zinciriyle karbon üreticiden tüketicilere geçer.
• Ayrıştırıcılar ölü canlıları parçalayarak karbonu CO₂ olarak havaya ya da toprağa döndürür.
• Fosil yakıtların yanması, volkanlar ve orman yangınları atmosfere CO₂ ekler; okyanuslar CO₂ çözerek depolar.

Fotosentez: CO₂ + H₂O + ışık → glikoz + O₂ | Solunum: glikoz + O₂ → CO₂ + H₂O + enerji

Azot döngüsünde atmosferin yaklaşık %78'i azottur; ancak bitkiler N₂ gazını doğrudan kullanamaz. Önce baklagil köklerindeki bakteriler ve şimşek gibi doğa olayları azotu bitkilerin alabileceği bileşiklere çevirir.

Ayrıştırıcılar (bakteri, mantar) ölü canlıları ve atıkları parçalayarak karbon, azot ve mineralleri toprağa geri kazandırır.