Ekonomi Alanında Gelişmeler: Liberalizmden Devletçiliğe

Konu Özeti

Cumhuriyet'in ekonomi politikası, Osmanlı'dan devralınan tarıma dayalı ve sanayisi zayıf yapıdan çıkarak kendi kaynaklarıyla kalkınma hedefiyle şekillendi. Misak-ı Milli'nin tam bağımsızlık ilkesi ekonomik bağımsızlığı da kapsıyordu. 1923–1929 arasında liberal eğilimli karma ekonomi, 1929 Dünya Ekonomik Buhranı sonrasında ise devletçilik uygulandı. Bu geçişi neden-sonuç ilişkisiyle kavramak sınav sorularının büyük bölümünü çözmeyi sağlar.

Temel Kavramlar

Kapitülasyonlar: Yabancı devletlere tanınan ticaret ve yargı ayrıcalıklarıdır. Lozan ile kaldırılmış, gümrük tarifeleri üzerindeki kısıtlama ise 1929'da tamamen sona ermiştir. Düyun-ı Umumiye: Osmanlı borçlarını yöneten uluslararası kurumdur.

• Liberal politika: Özel girişimi teşvik eder, devlet ekonomiye sınırlı karışır.
• Devletçilik (etatizm): Devlet, özel sektörün yapamadığı alanlarda yatırım yapar ve planlar.
• Karma ekonomi: Hem devlet hem özel sektör ekonomide rol alır.

Liberal dönem (1923–1929): özel girişim ağırlıklı · Devletçilik (1930–1938): devlet yatırımı ağırlıklı

• İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat – 4 Mart 1923): Çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcileri katıldı; kararlar Misak-ı İktisadi adıyla yayımlandı.
• Kararlar: Tam bağımsızlık, milli ekonomi, özel girişimin teşviki, aşar vergisinin kaldırılması, yerli sanayinin korunması ve milli bankaların kurulması.
• Kongre, özel girişimi teşvik eden liberal bir anlayışı yansıtır; devletçilik bu kongrenin kararı değildir.

1923–1929 uygulamaları: 1924'te İş Bankası, 1925'te aşar vergisinin kaldırılması, 1925'te Atatürk Orman Çiftliği, 1926'da Kabotaj Kanunu ve Alpullu-Uşak şeker fabrikaları, 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu.

• 1930–1938 devletçilik dönemi: Merkez Bankası 1930'da kuruldu (1931'de faaliyete geçti) ve para basma yetkisi Osmanlı Bankası'ndan alındı.
• 1933'te Sümerbank (sanayi), 1935'te Etibank (madencilik) kuruldu.
• I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te kabul edildi; 1934–1938 arasında tekstil, kâğıt, cam ve demir-çelik ağırlıklı uygulandı.
• II. Beş Yıllık Plan II. Dünya Savaşı nedeniyle uygulanamadı; Karabük Demir-Çelik Fabrikası'nın temeli 1937'de atıldı.

1929 Dünya Ekonomik Buhranı tarım ürünlerinin fiyatlarını düşürdü ve ihracatı azalttı; liberal politika yetersiz kaldı. Devletçilik 1931'de CHP programına, 1937'de Anayasa'ya girdi.