I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları (TYT-AYT Tarih Konu Notu)

Konu Özeti

I. Dünya Savaşı (1914-1918), İtilaf Devletleri’nin galibiyetiyle sona erdi. İttifak Devletleri’nden Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti ve Bulgaristan yenildi. Savaşın sonuçları siyasi haritayı, ekonomiyi ve toplumsal yapıyı kökten değiştirdi. Bu konuda hem galip devletlerin hem de Osmanlı Devleti’nin açısından sonuçları birlikte değerlendirmek gerekir.

Temel Kavramlar

• Savaşın genel sonuçları: milyonlarca insanın ölümü, Avrupa ekonomisinde büyük yıkım, dört büyük imparatorluğun (Alman, Avusturya-Macaristan, Rus, Osmanlı) yıkılması ya da dağılması.
• Milliyetçilik akımı güçlendi ve yeni ulus devletler kuruldu; Rusya’da 1917 Bolşevik İhtilali ile Sovyet rejimi kuruldu.
• Savaşta tank, uçak, denizaltı ve kimyasal silah gibi yeni silahlar kullanıldı; savaş bu yüzden topyekûn bir nitelik kazandı.
• Barışı korumak amacıyla Milletler Cemiyeti kuruldu (1920). ABD ise güçlü bir devlet olarak öne çıktı.

Mondros (30 Ekim 1918) → Sevr (10 Ağustos 1920) → Lozan (24 Temmuz 1923)

Temel Kavramlar (devam): Barış Antlaşmaları

• Versay ile Almanya sömürgelerini kaybetti, Alsace-Lorraine’i Fransa’ya devretti, ordusu sınırlandırıldı ve ağır savaş tazminatı ödemekle yükümlü tutuldu.
• İtilaf Devletleri, savaş sırasında yaptığı gizli anlaşmalarla (örneğin Sykes-Picot, 1916) Osmanlı topraklarını paylaşmayı planlamıştı.
• Galip devletler Orta Doğu’da manda ve himaye yönetimleri aracılığıyla etkilerini artırdı; İngiltere ve Fransa bölgede öne çıktı.

Dikkat: Sevr Antlaşması’nı yürürlüğe girmiş bir antlaşma sanmak yanlıştır. Osmanlı Hükümeti imzalasa da TBMM tarafından tanınmadı ve uygulanamadı; yerini Lozan Barış Antlaşması (1923) aldı.

Osmanlı Devleti Açısından Sonuçlar

• 30 Ekim 1918’de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı; Osmanlı ordusu terhis edildi, boğazlar ve stratejik noktalar İtilaf Devletleri’nin denetimine girdi.
• Mondros’un 7. maddesi, güvenlikleri tehdit edilen herhangi bir stratejik noktanın işgalini mümkün kılıyordu; bu madde işgallere hukuki dayanak oluşturdu.
• Arap toprakları Osmanlı’dan ayrıldı; Irak, Suriye, Lübnan ve Filistin İngiliz ve Fransız yönetimine girdi.
• Anadolu’nun bazı bölgeleri işgal edildi; 15 Mayıs 1919’da İzmir Yunanistan tarafından işgal edildi.
• İşgallere karşı Kuva-yı Milliye ve ardından Millî Mücadele hareketi başladı; 1923’te Türkiye Cumhuriyeti kuruldu ve Lozan ile yeni sınır ve bağımsızlık düzeni sağlandı.