Orta Çağ'da Siyasi ve Sosyal Yapılar (TYT-AYT Tarih)

Konu Özeti

Orta Çağ, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından (476) İstanbul'un fethine (1453) kadar uzanan dönemdir. Bu dönemde dünyanın farklı bölgelerinde feodal, İslam, Türk, Bizans ve Çin yapıları ortaya çıkmıştır. Bu yapılar ticaret, din, savaş ve göçler yoluyla birbirini etkilemiştir. Konunun temel mantığı, her bölgedeki yönetim anlayışının ekonomi, din ve güvenlik ihtiyaçlarıyla nasıl şekillendiğini görmektir.

Temel Kavramlar

Avrupa'da merkezî otoritenin zayıflamasıyla feodal düzen doğmuştur. Bu düzenin temel ilişkisi topraktır.

• Feodalite: Toprağa dayalı karşılıklı bağlılık sistemi.
• Senyör: Kral tarafından toprak verilen yerel soylu.
• Serf: Toprağa bağlı yaşayan ve senyöre bağlı çalışan köylü.
• Şövalye: Senyöre bağlı askerî sınıf.
• Kilise: Büyük toprak sahibi ve toplumda etkili kurum.

İslam Dünyasında ve Türk Devletlerinde Yapı

Hz. Muhammed'in ardından Dört Halife, Emeviler (661-750) ve Abbasiler (750-1258) dönemi gelmiştir. Zamanla merkezî otorite zayıflayınca Gazneliler ve Büyük Selçuklular gibi devletler ortaya çıkmıştır. Büyük Selçuklular 1040 Dandanakan Savaşı'ndan sonra halifeyi koruyan sultanlık yapısını kurmuştur.

• Halife: Dinî ve siyasi lider; zamanla siyasi gücü sultanlara kaptırmıştır.
• Medreseler (Nizamiye) eğitim ve devlet adamı yetiştirme işlevi görmüştür.
• İslam toplumunda Müslüman olmayanlar (zimmiler) can ve mal güvenliğiyle dinî özgürlük hakkına sahipti.

Türk Devletlerinde Yönetim

Orta Asya Türk devletlerinde yönetim kağan ve hakanın elindeydi; kut anlayışı hükümdarlığı kutsal kılardı. Kurultay (toy) ve töre yönetimi etkileyen unsurlardı. Boy, oba ve ordu-millet anlayışı toplumu örgütlerdi.

Bizans ve Çin

• Bizans: İmparator hem siyasi hem dinî alanda etkili güçtür; başkent İstanbul ticaret yollarının kavşağındadır. Ortodoks kilisesi toplum hayatında belirleyicidir.
• Çin: Hanedanlarla yönetilen merkezî bir imparatorluktur; imparator 'Göklerin Oğlu' sayılır. İpek Yolu Çin'i Batı ile bağlamıştır.