kleveroTYT Türkçe
Fiiller: Kip, Kişi ve Anlam Özellikleri (TYT Türkçe)
Klevi Türkçe Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
T.7.3.12Fiillerin anlam özelliklerini fark eder.T.7.3.9Çekim eklerinin işlevlerini ayırt eder.
Konu Özeti
Fiiller, cümlede bir iş, oluş ya da durum bildiren sözcüklerdir. Fiile gelen çekim ekleri kip, kişi, zaman ve olumsuzluk gibi bilgileri belirler ama fiilin temel anlamını değiştirmez. Bu konuda hem ekleri tanımak hem de fiilin anlam özelliklerini ayırt etmek TYT'de sık karşılaşılan bir beceridir. Bu notta önce ekleri, sonra iş-oluş-durum ayrımını ve çatıyı öğreneceksin.
Temel Kavramlar
Çekim ekleri yeni sözcük türetmez; sözcüğün cümledeki görevini belirler. Kip ekleri haber ve dilek kipleri olmak üzere ikiye ayrılır.
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Görülen geçmiş zaman | -dı | geldi, okudu |
| Duyulan geçmiş zaman | -mış | gelmiş, okumuş |
| Şimdiki zaman | -yor | geliyor, okuyor |
| Gelecek zaman | -acak / -ecek | gelecek, okuyacak |
| Geniş zaman | -r / -ar / -er / -ir / -ır | gelir, okur, yazar |
| Gereklilik | -malı / -meli | gelmeli, okumalı |
| İstek | -a / -e | gele, okuya |
| Dilek-şart | -sa / -se | gelse, okusa |
| Emir | -sın / -sin; -ın / -in; (2. tekilde ek yok) | gelsin, gel, oku |
- Haber kipleri: görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek ve geniş zaman.
- Dilek kipleri: emir, istek, gereklilik ve dilek-şart.
- Kişi ekleri: ben -m / -ım, sen -n / -sın, o (ek yok), biz -k / -ız, siz -nız / -sınız, onlar -lar / -ler.
- Olumsuzluk eki -ma / -me kipten önce gelir: gel-me-di-k.
Fiil kökü + (yapım eki) + (olumsuzluk) + kip eki + kişi eki
Kip adı ekten, zaman anlamı cümleden anlaşılır. 'Yarın okula gidiyorum.' cümlesinde -yor eki şimdiki zaman eki olmasına rağmen gelecek zaman anlamı taşır.
Fiillerde Anlam Özellikleri
Fiiller anlam özelliklerine göre iş, oluş ve durum fiilleri olarak sınıflandırılır. Bir fiilin türü sözlükte sabit değildir; cümleye göre değişebilir. TYT'de en çok iş-oluş-durum ayrımı ve çatı soruları çıkar.
| Tür | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| İş (kılış) fiili | Özne bilerek yaptığı bir iş vardır; 'neyi?' sorusuna cevap verilebilir | Kitabı okudu. Kapıyı kapattı. |
| Oluş fiili | Özne kendiliğinden değişir, bir değişim olur | Yaprak sarardı. Kar eridi. |
| Durum fiili | Özne bir hâlde bulunur, iş ya da değişim yoktur | Çocuk uyuyor. Dedem oturuyor. |
- İş fiilinde özne iş yapar; nesne alabilir (geçişli olabilir).
- Oluş fiilinde değişim vardır ve bu değişim özneye bağlı bir irade olmadan gerçekleşir.
- Durum fiilinde özne hareket etmeden belli bir hâlde bulunur.
- Aynı fiil cümleye göre tür değiştirebilir: 'Ali koştu' (iş), 'Su kaynadı' (oluş).
Ayırt etme ipucu: Fiilin yerine 'oldu' koyabiliyorsan oluş fiilidir (yaprak sarardı, sarı oldu). Özne bilinçli bir eylem yapıyorsa iş fiilidir. Özne yalnızca bir hâlde duruyorsa durum fiilidir.
Çatı
- Etken fiil: Öznesi belli, işi yapan olan fiildir (Ali kapıyı açtı).
- Edilgen fiil: İşi yapanı belli değildir; -ıl, -ın gibi ek alır (Kapı açıldı).
- Dönüşlü fiil: İş öznenin kendi üzerinde gerçekleşir; -n eki alır (Ali yıkandı).
- İşteş fiil: İş birden çok özne tarafından karşılıklı yapılır; -ş eki alır (Çocuklar öpüştü).
- Ettirgen fiil: Özne işi başkasına yaptırır; -t, -tır, -dır, -ır gibi ekler alır (Ali kapıyı açtırdı).
Geçişli fiil nesne alır (Kitabı okudu), geçişsiz fiil nesne almaz (Çocuk uyudu). Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için 'neyi / kimi?' sorusu sorulur.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları