Sözcükte Yapı: Kök, Ek, Basit – Türemiş – Birleşik

Konu Özeti

Türkçede sözcükler kök ve eklerden oluşur. Kökü bulmak, Ekleri türüne göre ayırt etmek ve sözcüğün yapısına göre basit, türemiş ya da birleşik olduğunu belirlemek bu konunun temelidir. Bu bilgiler TYT Türkçe’de sözcük yapısı ve sözcük türü sorularında doğrudan karşınıza çıkar. Konuyu sırayla öğrenmek, sınavda hızlı çözüm sağlar.

Temel Kavramlar

• Kök: Sözcüğün anlamını taşıyan, daha fazla parçalanamayan en küçük anlamlı birimdir. Örnek: göz, taş, yaz- (fiil kökü).
• Ek: Köke ya da gövdeye gelerek yeni bir sözcük üretmeye ya da sözcüğü cümlede bir göreve hazırlamaya yarayan birimdir. Türkçede ekler sözcüğün sonuna gelir.
• Gövde: Köke yapım eki gelmiş, çekim eki almaya hazır hâldeki kısımdır. Örnek: göz+lük gövdesi “gözlük” olur.
• Yapım eki: Yeni bir sözcük (gövde) üretir. Sözlükte ayrı bir madde başı olabilecek sözcük oluşturur. Örnek: göz+lük, yaz+ar.
• Çekim eki: Yeni sözcük üretmez. Sözcüğü cümle içinde başka sözcüklerle ilişkilendirir ya da zaman, kişi, sayı gibi bilgileri verir. Örnek: -ler, -im, -i, -di, -m.

sözcük = kök + (yapım eki) + (çekim eki)

Kök ve Ek Ayrımı

• Kök isim olabilir (göz, taş, ev) ya da fiil olabilir (gel-, yaz-, bak-). Fiil köklerinin sonunda genellikle - işareti bulunur.
• Kökü bulmak için ekler sondan başa doğru ayrılır. Anlamlı en küçük parça kalana kadar devam edilir.
• Bazı sözcüklerde ek gibi görünen parça kök olabilir: kitap, kalem, dede. Bu sözcüklerde ayrılan parçalar anlamlı değildir.

Yapım ve Çekim Eklerinin Farkı

Ayırt etme yöntemi: Eki getirdikten sonra sözcük sözlükte ayrı bir madde başı olabiliyorsa yapım eki, olamıyorsa çekim ekidir. Örneğin göz → gözlük yeni bir varlık adıdır (yapım). Göz → gözler aynı varlığın çoğuludur (çekim).

Basit, Türemiş ve Birleşik Sözcükler

• Basit sözcük: Tek kökli ve yapım eki almamış sözcüktür. Çekim eki alabilir: kitaplar, evde.
• Türemiş sözcük: Köke ya da gövdeye yapım eki gelerek oluşur: gözlük, yazar, başlık.
• Birleşik sözcük: İki ya da daha fazla sözcüğün birleşmesiyle oluşur ve yeni bir kavram anlatır: akarsu, çamaşırhane, gökkuşağı.