klevero10. Sınıf Coğrafya
10. Sınıf Coğrafya: Tektonik Süreçler ve Yer Şekilleri Konu Notu
Klevi Sosyal Bilgiler Odası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
COĞ.10.3.1Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilmeCOĞ.10.3.2Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim…COĞ.10.3.3Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilmeCOĞ.10.3.4Yeryüzü şekillerinin oluşumunda doğal süreçlerin etkilerini saha/sanal saha çalışmalarıyla…COĞ.10.3.5Yakın çevresindeki yeryüzü şekilleri ile beşerî faaliyetler arasındaki etkileşimi sorgulayabilme
Konu Özeti
Yerkabuğu tek parça değildir; levhalar adı verilen büyük ve küçük parçalardan oluşur. Levhalar, altındaki akışkan mantonun üzerinde yılda birkaç santimetre hareket eder. Levha sınırlarında ayrılma, çarpışma veya yanal kayma gerçekleşir; bu olaylar deprem, volkanizma ve dağ oluşumuna yol açar. Yer şekilleri ayrıca dış kuvvetlerle (aşınma, taşınma, biriktirme) biçimlenir.
Temel Kavramlar
Levha tektoniği: Yerkabuğu büyük ve küçük levhalardan oluşur. Levhalar, mantodaki akıntıların etkisiyle birbirine göre hareket eder. Bu harekete levha tektoniği denir.
| Sınır türü | Hareket | Sonuç |
|---|---|---|
| Ayrılan (divergent) | Levhalar birbirinden uzaklaşır | Yarılma vadisi, okyanus ortası sırtlar, volkanizma |
| Çarpışan (konverjan) | Levhalar birbirine yaklaşır | Kıvrım dağları, dalma-batma zonu, derin okyanus çukurları |
| Yanal süreklenen (transform) | Levhalar yan yana kayar | Doğrultu atımlı faylar, depremler |
- Dağ oluşumu (orojenez): Kıvrılma ve kırılma ile dağlar oluşur. Alp-Himalaya kuşağı levhaların çarpışması sonucu oluşmuştur.
- Epirojenez: Karaların yavaş yükselmesi veya alçalmasıdır; kıvrım dağları oluşturmaz.
- Türkiye; Avrasya, Afrika, Arap ve Anadolu levhalarının etkileşim alanındadır. Kuzey Anadolu Fayı (KAF) ve Doğu Anadolu Fayı (DAF) önemli fay hatlarıdır.
- Pasifik Ateş Çemberi, deprem ve volkanizmanın en yoğun olduğu kuşaktır.
Dış kuvvetler yer şekillerini aşındırır ve biriktirir. Önce kayaçlar yerinde parçalanır (ayrışma), sonra ürünler taşınır ve biriktirilir.
- Fiziksel (mekanik) ayrışma: Sıcaklık farkı ve donma-çözülme ile kayaç çatlar ve parçalanır. Günlük sıcaklık farkı fazla olan çöl ve karasal bölgelerde, ayrıca soğuk bölgelerde etkilidir.
- Kimyasal ayrışma: Suyun ve karbondioksitin kayacı çözmesidir. Nemli ve sıcak iklimlerde etkilidir.
- Karstik şekiller (lapya, düden, mağara, sarkıt-dikit): Kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçlarda yağışlı alanlarda oluşur. Türkiye'de Toroslar'da yaygındır.
- İklim; aşınma türünü, hızını ve oluşan şekilleri belirler. Nemli bölgelerde akarsu ve kimyasal çözünme, kurak bölgelerde rüzgâr ve fiziksel ayrışma, soğuk bölgelerde buzul ve donma-çözülme öne çıkar.
Kimyasal çözünme: CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(HCO3)2
| Etken | Aşındırma şekilleri | Biriktirme şekilleri |
|---|---|---|
| Akarsu | V biçimli vadi, kanyon, menderes | Aluvyal ova, delta, birikinti konisi, taraça |
| Rüzgâr | Yeryüzünde oyuk ve mantar kayalar | Kum tepeleri (kumul), lös |
| Buzul | U biçimli vadi, sirk, buzul gölü | Moren |
| Dalga | Falez (yalıyar), girinti ve çıkıntılı kıyı | Kıyı kumsalı, kıyı oku, tombolo |
- Akarsular taşıdıklarını eğimin azaldığı yerlerde biriktirir; denize döküldükleri yerde akıntı zayıfsa delta oluşur.
- Rüzgâr aşındırması ve biriktirmesi bitki örtüsünün az olduğu kurak alanlarda ve kıyılarda etkilidir.
- Buzullar yüksek dağlarda ve kutuplarda yer şekillendirir; Türkiye'de Ağrı, Erciyes ve Kaçkar gibi yüksek dağlarda izleri görülür.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları