Aşınım ve Birikim Süreçleri ile Yeryüzü Şekilleri (10. Sınıf)

Konu Özeti

Yeryüzü şekilleri, iç kuvvetlerin yeryüzünü kabartıp kırmasıyla ve dış kuvvetlerin bu şekilleri aşındırıp biriktirmesiyle oluşur. Bu notta önce levha tektoniğini ve iç-dış kuvvet ayrımını öğreneceksin. Ardından ayrışma, aşınım ve birikim süreçlerini ve iklimin bu süreçler üzerindeki etkisini inceleyeceksin. Son olarak örneklerle akarsu, karstik, rüzgâr, buzul ve kıyı şekillerini yorumlayacaksın.

Temel Kavramlar

Yerkabuğu, levha adı verilen büyük parçalardan oluşur. Levhalar astenosfer üzerinde çok yavaş hareket eder. Bu harekete levha tektoniği denir ve levhaların hareketi yer şekillerinin ana çatısını kurar.

• İç kuvvetler (orojenez, epirojenez, deprem, volkanizma) yeryüzünü kabartır, kırar, kıvırır; yer şekillerinin ana çatısını kurar.
• Dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suyu) iç kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri aşındırır, taşır ve biriktirir.
• İç ve dış kuvvetler birlikte çalışır; iç kuvvetler yapıcı, dış kuvvetler çoğunlukla yıkıcı ve düzleyicidir.

Aşınım = Ayrışmış malzemenin taşınarak yüzeyi yontması

Ayrışma, kayaçların bulunduğu yerde fiziksel, kimyasal veya biyolojik olarak parçalanmasıdır; bu sırada taşınma olmaz. Aşınım ise taşınan kaya parçalarının yüzeyi yontmasıdır. Ayrışma, aşınım için malzeme hazırlar.

• Fiziksel ayrışma: Sıcaklık farkıyla kayaçların genleşip büzülmesi ve donma-çözülme; kurak ve soğuk bölgelerde etkilidir.
• Kimyasal ayrışma: Suyun ve asitlerin kayaçları değiştirmesi; nemli ve sıcak bölgelerde etkilidir.
• Çözünme: Kalker, jips gibi kayaçların suda erimesi; karstik şekillerin temelidir.
• Biyolojik ayrışma: Bitki kökleri ve canlıların kayaçları parçalaması.

• Akarsu eğimin fazla olduğu yukarı çığırda aşındırır, eğimin azaldığı yerlerde biriktirir.
• Rüzgâr bitki örtüsünün az olduğu kurak ve yarı kurak yerlerde etkilidir.
• Buzullar yüksek dağlarda ve kutuplarda şekil verir; Türkiye'de buzul şekilleri yüksek dağlarda görülür.
• Dalga aşındırması kıyı boyunca falez oluşturur; dalgaların getirdiği malzeme kumsalda birikir.
• Karstik şekiller kalker gibi çözünebilen kayaçların yaygın olduğu, yağış alan yerlerde oluşur (Toros Dağları'nda yaygındır).

Saha çalışması: Bir yer şekli incelenirken şu adımlar izlenir.

• Gözlem: Yer şeklinin türü, konumu ve çevresi belirlenir.
• Kayaç türü ve iklim özellikleri not edilir.
• Hangi dış kuvvetin etkili olduğu ve şeklin aşınım mı birikim mi olduğu saptanır.
• Fotoğraf, harita ve notlarla veriler kaydedilir; sonuçlar rapor edilir.

Yer şekilleri ve beşerî faaliyetler: Yer şekilleri insanların yerleşme, tarım ve turizm kararlarını doğrudan etkiler.

• Aluvyal ovalar verimli toprakları nedeniyle tarım ve yerleşmeye elverişlidir; delta ve taşkın ovalarında taşkın riski vardır.
• Kıyı şekilleri (kumsal, koy) turizmi ve limancılığı etkiler.
• Karstik alanlar su kaybı nedeniyle tarıma sınırlı elverişlidir; mağaralar turizm değeri taşır.
• Peribacaları ve kanyonlar turizm kaynağıdır.
• Eğimli arazide bitki örtüsünün tahrip edilmesi erozyonu artırır; teraslama ve ağaçlandırma ile önlem alınır.
• Yerleşme ve tarım alanı seçerken eğim ve doğal afet riski dikkate alınmalıdır.