klevero10. Sınıf Coğrafya
Yeryüzü Şekilleri ile Beşerî Faaliyetler Arasındaki Etkileşim (10. Sınıf Coğrafya)
Klevi Sosyal Bilgiler Odası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
COĞ.10.3.1Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilmeCOĞ.10.3.2Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim…COĞ.10.3.3Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilmeCOĞ.10.3.4Yeryüzü şekillerinin oluşumunda doğal süreçlerin etkilerini saha/sanal saha çalışmalarıyla…COĞ.10.3.5Yakın çevresindeki yeryüzü şekilleri ile beşerî faaliyetler arasındaki etkileşimi sorgulayabilme
Konu Özeti
Yeryüzü şekilleri, iç kuvvetler (levha hareketleri, volkanizma, depremler) ile dış kuvvetler (ayrışma, aşınma, taşınma, birikme) arasındaki sürekli etkileşimle oluşur. Bu süreçler dağları yükseltir, vadileri oyar ve kıyıları yeniden biçimlendirir. İnsan da yapılaşma, tarım ve madencilik gibi faaliyetlerle bu şekilleri değiştirir. Bu konuda hem doğal süreçleri hem de insanın bu süreçlerle nasıl etkileşimde olduğunu öğreneceksin.
Temel Kavramlar
Yerkabuğu tek parça değildir; levha adı verilen büyük ve küçük parçalardan oluşur. Levhalar astenosfer üzerinde yılda birkaç santimetre hızla hareket eder. Bu harekete levha tektoniği denir ve yeryüzü şekillerinin büyük bölümünü belirler.
| Levha hareketi | Sonuç |
|---|---|
| Birbirinden uzaklaşma | Yarılma, okyanus ortası sırtları, rift vadileri |
| Birbirine yaklaşma | Dağ oluşumu, dalma-batma, volkanizma, deprem |
| Yanal kayma | Transform fay ve deprem |
Temel Kavramlar
- Orojenez: Kıvrılma ve kırılmayla dağların oluşmasıdır. Kıvrım dağları (Toroslar, Alpler, Himalayalar) ve kırık (blok) dağları bu süreçle oluşur.
- Epirojenez: Karaların çok yavaş yükselmesi veya alçalmasıdır.
- Volkanizma: Magmanın yerkabuğunu delerek yeryüzüne çıkmasıdır.
- Graben ve horst: Kırılma sonucu oluşan çöküntü alanları (graben) ile yükseltiler (horst) iç kuvvetlerin ürünüdür.
Dış kuvvetler yeryüzünü aşındırarak ve biriktirerek şekillendirir. İlk aşama kayaçların parçalanması olan ayrışmadır. Ayrışmanın ardından aşınma, taşınma ve birikme süreçleri gelir.
- Fiziksel ayrışma: Sıcaklık farkı ve donma-çözülme ile kayaçlar çatlar. Çöl ve soğuk iklimlerde etkilidir.
- Kimyasal ayrışma: Su ve içindeki asitler kayaçları çözer. Nemli ve sıcak bölgelerde etkilidir; kireçtaşında karst şekilleri oluşur.
- Kütle hareketleri: Heyelan, çığ, kaya düşmesi ve toprak kayması; eğim, yağış ve bitki örtüsüne bağlıdır.
| Dış kuvvet | Aşınma şekilleri | Birikim şekilleri |
|---|---|---|
| Akarsu | Vadi, kanyon, peribacası | Aluvyal ova, delta, birikinti konisi |
| Rüzgâr | Mantar kaya, yardang | Kumul, les |
| Buzul | U vadisi, sirk, fiyort | Moren |
| Dalga | Falez, girintili çıkıntılı kıyı | Kumsal, kıyı oku, tombolo, lagün |
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları