Tepki Mekanizmaları, Hareket, Bağışıklık ve Alerji Konu Notu

Konu Özeti

Canlılar uyaranlara tepki vererek hayatta kalır ve iç dengelerini (homeostazi) korur. Bu notta bitki tepkileri, hayvanlarda sinir sistemi, hareket ve bağışıklık konuları bir arada işlenir. Alerji, bağışıklık sisteminin zararsız maddelere aşırı tepki vermesidir ve notun asıl hedefi bu konudur. Sonunda alerjinin neden ilk temasta değil sonraki temaslarda belirti verdiğini açıklayabileceksin.

Temel Kavramlar

Bitki tepkileri: Uyaran, canlının içinde ya da dışında oluşan değişimdir. Bitkilerde tepki ağırlıklı olarak hormonlarla düzenlenir.

• Yönelme (tropizma): Uyaranın yönüne bağlı, büyümeyle gerçekleşen harekettir. Uyarana doğru ise pozitif, ters yönde ise negatiftir.
• Fototropizma (ışık): Gövde pozitif, kök negatiftir. Geotropizma (yerçekimi): Kök pozitif, gövde negatiftir.
• Hidrotropizma (su): Kök pozitiftir. Kemotropizma (kimyasal): Polen tüpünün yumurtalığa yönelmesi. Tigmotropizma (dokunma): Asma ve sarmaşık sürgünlerinin sarılması.
• Nasti: Uyaranın yönünden bağımsız, genellikle turgor değişimine bağlı harekettir. Örnekler: Küstüm otunun dokunmayla yaprak kapatması (tigmonasti), çiçeklerin ışık ve sıcaklıkla açılıp kapanması (fotonasti, termonasti).

Deney (yönelme): Saksıdaki fasulyeyi tek yönden ışık alan kutuya koy. Birkaç gün sonra gövde ışığa doğru eğilir (fototropizma). Kontrol için aynı bitkiyi her yönden ışık alan ortamda tut. Yalnızca ışık yönü değişken olmalı; su, sıcaklık ve toprak sabit kalmalıdır.

Hayvanlarda sinir sistemi: Sinir sistemi yapısı canlının karmaşıklığına göre değişir. Dört temel tip vardır.

• Ağ tipi: Hidra gibi sölenterlerde sinir hücreleri vücuda ağ gibi yayılmıştır, merkez yoktur.
• Merdiven tipi: Planaryada baş bölgesindeki ganglionlardan iki boyuna sinir kordonu çıkar ve aralarında enine bağlantılar bulunur.
• Ganglion tipi: Halkalı solucan ve eklem bacaklılarda sırt tarafında beyin ganglionu, karın tarafında ganglionlu sinir kordonu vardır.
• Boru tipi: Omurgalılarda sırt tarafında beyin ve omurilikten oluşan merkezî sinir sistemi bulunur; beyin gelişmişliği sınıflara göre artar.

• Merkezî sinir sistemi (MSS): Beyin ve omurilik. Çevresel sinir sistemi: MSS ile organlar arasındaki sinirler. Somatik (isteğe bağlı) ve otonom (istek dışı: sempatik, parasempatik) olarak ayrılır.
• Beyin bölümleri: Büyük beyin (düşünme, bilinç, istemli hareket), ara beyin (talamus, hipotalamus), beyincik (denge ve koordinasyon), omurilik soğanı (kalp atışı, solunum, yutma gibi yaşamsal refleksler).
• Nöron: Dendrit, hücre gövdesi ve akson (bazılarında miyelin kılıf) bulunur. Duyu nöronu bilgiyi MSS'ye, motor nöron MSS'den efektöre taşır; ara nöron MSS içinde bağlantı kurar.
• Omurilikte gri madde içte (hücre gövdeleri), beyaz madde dışta (aksonlar) bulunur.

Refleks yayı: Reseptör → duyu nöronu → omurilik (ara nöron) → motor nöron → efektör (kas/bez)

Refleks; uyaranlara karşı bilinçsiz, hızlı ve genellikle koruyucu tepkidir. Merkezi çoğunlukla omurilik olduğu için sıcak cisimden elimizi çekmeden önce acıyı hissetmeyiz. Bilgi sonradan beyne de ulaşır.

Hareket ve kas mekanizması: Kemikler hareketin kaldıraçlarıdır, kaslar kasılarak kemiği çeker, eklemler hareketin gerçekleştiği yerdir. Kaslar tendonlarla kemiğe, kemikler bağlarla birbirine bağlanır. Kaslar çoğu zaman karşılıklı (antagonist) çalışır: Pazı kası kasılırken üç başlı kol kası gevşer.

Kayan iplikler modeline göre kas lifi, sarkomer adı verilen birimlerden oluşur. Sarkomerde ince iplikler (aktin) ve kalın iplikler (miyozin) bulunur. Motor nörondan salınan asetilkolin kas lifini uyarır ve kalsiyum iyonları (Ca²⁺) açığa çıkar. ATP harcanarak miyozin başları aktine bağlanır ve aktini sarkomerin ortasına doğru çeker.

• Kasılmada aktin ve miyozin boyları değişmez, birbiri üzerinde kayar; sarkomer kısalır.
• Koyu bant (miyozin boyu) aynı kalır, açık bant ve orta açık bölge kısalır.
• Gevşemede Ca²⁺ geri alınır, iplikler eski konumuna döner ve sarkomer uzar.
• ATP olmazsa miyozin aktinden ayrılamaz ve kas kasılı kalır.

Bağışıklık: Bağışıklık sistemi vücudu mikroplara ve zararlı maddelere karşı korur. Doğal bağışıklık her mikroba karşı aynı şekilde çalışır, kazanılmış bağışıklık ise özgüldür ve bellek oluşturur.

Alerji, bağışıklık sisteminin zararsız maddelere (alerjen: polen, toz akarı, bazı besinler, ilaçlar, hayvan tüyü) aşırı tepki vermesidir. Alerjene ilk temasta vücut antikor üretir ve bu antikorlar mast hücrelerine bağlanır. Aynı alerjenle yeniden karşılaşınca mast hücrelerinden histamin salgılanır; bu da kan damarlarında genişleme ve geçirgenlik artışı yapar.

• Belirtiler: Kızarıklık, kaşıntı, şişme, hapşırma, sulanma, nefes darlığı; ağır durumda anafilaktik şok.
• Korunma: Alerjenden uzak durmak, belirtileri antihistaminik ilaçlarla azaltmak.
• Alerji bulaşıcı değildir ve kişiden kişiye değişir.