Uyaranlara Tepki ve Bağışıklık (11. Sınıf Biyoloji Konu Notu)

Konu Özeti

Canlılar çevrelerindeki uyaranları algılar ve bu uyaranlara tepki verir. Tek hücrelilerde tepki hücre düzeyinde, bitkilerde hormonlarla ve yönelme hareketleriyle, hayvanlarda ise sinir ve hormon sistemiyle gerçekleşir. Bu konuda refleks, kas kasılması, bağışıklık ve alerji birlikte ele alınır. Amacımız canlıların uyaranlara nasıl tepki verdiğini ve vücudun hastalıklara karşı nasıl korunduğunu anlamaktır.

Temel Kavramlar

Bitkilerde hormonlar: Bitkilerin büyüme, gelişme ve tepkilerini düzenleyen kimyasal habercilerdir. Aşağıdaki tabloda başlıca hormonların etkileri özetlenmiştir.

Yönelme ve sezme hareketleri: Yönelme (tropizma) hareketleri uyaranın yönüne bağlıdır ve büyümeyle olur. Sezme (nasti) hareketleri ise uyaranın yönünden bağımsızdır ve çoğunlukla geri dönüşümlüdür.

• Fototropizma (ışık), geotropizma (yer çekimi), hidrotropizma (su), tigmotropizma (dokunma) ve kemotropizma (kimyasal madde) yönelme hareketleridir.
• Kök pozitif geotropizma ve hidrotropizma gösterir; gövde ise pozitif fototropizma ve negatif geotropizma gösterir.
• Küstüm otunun yapraklarının dokunmayla kapanması ve lale ile çiğdem çiçeklerinin sıcaklıkla açılması sezme hareketine örnektir.

Deney fikri: Fasulye fidelerini ışık alan tek yönü açık bir kutuya koy. Birkaç gün sonra gövdelerin ışığa doğru eğildiği gözlenir (pozitif fototropizma). Kontrol için bir fideyi her yönden ışık alacak şekilde bırak; yalnızca ışık yönü değişken olmalı, sulama ve sıcaklık sabit tutulmalı.

Duyu reseptörleri ve hayvanlarda sinir sistemi: Reseptörler uyaranı algılayan yapılardır. Hayvanlarda sinir sistemi, yapısı karmaşıklaştıkça daha gelişmiş tepkiler sağlar.

• Hidra: Ağ tarzı sinir sistemi vardır; merkezi sinir sistemi yoktur.
• Planarya: Merdiven tipi sinir sistemi vardır; baş bölgesinde ganglion bulunur.
• Solucan ve böcek: Halka tipi sinir sistemi vardır; karın tarafında zincir gibi ganglionlar yer alır.
• Omurgalılar: Beyin ve omurilikten oluşan merkezi sinir sistemi sırt tarafında bulunur.

İnsanda sinir sistemi: Merkezi sinir sistemi (MSS) beyin ve omurilikten oluşur. Çevresel sinir sistemi (ÇSS) duyu (afferent) ve motor (efferent) nöronlardan oluşur; somatik sistem istemli, otonom sistem istemsiz çalışır. Otonom sistemde sempatik sistem kalp atışını hızlandırır, parasempatik sistem ise yavaşlatır.

Beyin bölümleri: Büyük beyin düşünme, istemli hareket ve duyuların algılanmasını sağlar. Beyincik denge ve koordinasyonu, omurilik soğanı kalp atışı, solunum ve yutma gibi yaşamsal olayları, hipotalamus ise homeostazi ve vücut ısısını düzenler. Omuriliğin iç kısmı gri madde (hücre gövdeleri), dış kısmı beyaz madde (uzantılar) içerir.

Refleks: Uyarana karşı bilinçsiz, hızlı ve genellikle ani verilen tepkidir. Refleks yayı sırasıyla reseptör, duyu nöronu, omurilikteki ara nöron, motor nöron ve efektörden (kas ya da bez) oluşur. Beyin bu yolda devreye girmediği için tepki çok hızlıdır; uyarı sonradan beyne ulaşır ve acı fark edilir.

Kas kasılması: İskelet kası miyofibrillerden oluşur; birimi sarkomerdir. İnce filament aktin, kalın filament miyozindir. Motor nöron uyarısıyla Ca²⁺ serbest kalır, miyozin başları aktine bağlanır ve ATP harcanarak aktini sarkomerin ortasına doğru çeker. Filamentlerin boyu değişmez, sarkomer kısalır ve kas kasılır.

• Kaslar yalnızca kasılır; açma işini karşıt (antagonist) kas yapar.
• Pazı kası kasılırken üç başlı kol kası gevşer ve kol bükülür; tersi olunca kol açılır.
• İskelet, eklemler ve kaslar sinir sistemiyle birlikte hareketi oluşturur.