11. Sınıf Biyoloji

Denetleme ve Düzenleme: Tepki, Sinir, Hareket ve Bağışıklık (Kazanılmış Bağışıklık Odaklı)

Tepki · 11. sınıf

Klevi Fen Laboratuvarı · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi: 18 Ekim 2026

Kazanımlar

BİY.11.1.1 Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl…
BİY.11.1.2 Bitkisel hormonların etkileri hakkında akıl yürütebilme
BİY.11.1.3 Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını sınıflandırabilme
BİY.11.1.4 Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilme
BİY.11.1.5 Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilme
BİY.11.1.6 Hayvanlardaki sinir sistemi farklılıkları ile ilgili analojik akıl yürütebilme
BİY.11.1.7 İnsanda sinir sistemi yapısını çözümleyebilme
BİY.11.1.8 Refleks olayını yorumlayabilme

Konu Özeti

Canlılar uyaranları algılar, değerlendirir ve uygun tepkiyi verir. Bu ünitede bitkilerin tepkileri, hayvanlarda sinir sistemi, refleks, kas kasılması ve bağışıklık sistemi birlikte ele alınır. Kazanılmış bağışıklığın aktif ve pasif türleri, ünitenin en çok sınanan başlıklarından biridir. Amaç, bu yapıların birbiriyle nasıl bağlantılı olduğunu kavramaktır.

Temel Kavramlar

Uyaran ve tepki

Uyaran, canlının iç veya dış ortamındaki değişimdir. Tepki, uyarana verilen cevaptır. Tek hücrelilerde tepki tek hücrede verilir; çok hücrelilerde reseptör, iletim yolu ve efektör birlikte çalışır. Amip besine yalancı ayakla yönelir, insan sıcak cisimden elini çeker.

Bitkisel hormonlar

Hormon	Başlıca etkileri
Oksin	Hücre uzamasını sağlar, kök oluşumunu uyarır, apikal baskınlık yapar, partenokarpiyi sağlar
Giberellin	Gövde uzamasını ve tohum çimlenmesini uyarır, partenokarpide rol alır
Sitokinin	Hücre bölünmesini uyarır, yaşlanmayı geciktirir, yan tomurcukların gelişmesini sağlar
Absisik asit	Tohum ve tomurcuk dormansisini sürdürür, kuraklıkta stomaları kapatır
Etilen	Meyve olgunlaşmasını hızlandırır, yaprak dökümüne yol açar

Bitkilerde yönelme hareketleri

Tropizma: Uyaranın yönüne bağlı, büyüme ile gerçekleşen harekettir. Fototropizma (ışık), geotropizma (yer çekimi), hidrotropizma (su), tigmotropizma (dokunma), kemotropizma (kimyasal madde) örnekleridir.
Nasti: Uyaranın yönünden bağımsız harekettir. Fotonasti (çiçeğin açılması), termonasti (lalenin açılması), sismonasti (küstüm otunun yaprakları kapatması), nikti nasti (gece ve gündüz yaprak hareketi) örnekleridir.
Gövde pozitif fototropik ve negatif geotropiktir; kök pozitif geotropik ve pozitif hidrotropiktir.

Sinir sistemi ve refleks

Nöron; dendrit, hücre gövdesi ve akson kısımlarından oluşur. Miyelin kılıf ve Ranvier boğumları iletimi hızlandırır.
Nöron türleri: duyu (afferent), ara ve motor (efferent) nöron.
Merkezi sinir sistemi: beyin ve omurilik. Çevresel sinir sistemi: somatik (istemli) ve otonom (istemsiz) sistem; otonom sistem sempatik ve parasempatik olarak ayrılır.
Hayvanlarda sinir sistemi tipleri: ağ tipi (hidra), merkezi sinir sistemi ve zincir ganglionlu (solucan, böcek), boru tipi (omurgalılar).

Reseptör türü	Uyaran	Bulunduğu yer
Fotoreseptör	Işık	Gözde retina (koni ve basil)
Kemoreseptör	Kimyasal madde	Dilde tat tomurcukları, burunda koku epiteli
Mekanoreseptör	Dokunma, basınç, ses, denge	Deri, kulak
Termoreseptör	Sıcaklık değişimi	Deri
Nosiseptör	Doku hasarı (ağrı)	Deri ve diğer organlar

Refleks

Refleks yayı: reseptör → duyu nöronu → omurilik (ara nöron) → motor nöron → efektör

Refleks hızlı, istemsiz ve genellikle omurilikte denetlenen bir tepkidir. Beyin bu yolda devreye girmediği için tepki önce gerçekleşir, ağrı ise sonradan hissedilir. Diz kapağı refleksi bunun iyi bir örneğidir.

İskelet, kas ve kas kasılması

Hareket; sinir sisteminin emriyle kasların kasılması, tendonlar aracılığıyla kemiklerin eklem çevresinde çekilmesiyle gerçekleşir.
İskelet kasları genellikle zıt çalışan çiftler (antagonist) halindedir. Biseps kasılıp triseps gevşediğinde kol bükülür; triseps kasılıp biseps gevşediğinde kol açılır.
Kas lifi miyofibrillerden oluşur; miyofibrilin birimi sarkomerdir. İnce (aktin) ve kalın (miyozin) iplikler sarkomerde bulunur.

Sinir uyarısı kalsiyum salımını tetikler, miyozin aktine bağlanır, ATP ile kayma olur ve gevşemede bağlantılar çözülür. — Kas kasılma döngüsü

Kayan iplikler modeli: Sinir uyarısıyla Ca²⁺ salınır, miyozin başları aktine bağlanır ve ATP harcayarak aktini sarkomerin ortasına çeker. İplikler kısalmaz, birbiri üzerinde kayar.
Kasılma için ATP gereklidir; gevşemede Ca²⁺ geri alınır ve bağlantılar çözülür.

Kazanılmış bağışıklık

Tür	Nasıl kazanılır	Örnek
Doğal (kalıtsal) bağışıklık	Doğuştan vardır, özgül değildir	Deri, mukus, fagositoz yapan akyuvarlar
Kazanılmış aktif	Vücut antikor ve bellek hücresi üretir; uzun süreli	Hastalığı geçirme veya aşı
Kazanılmış pasif	Hazır antikor alınır; bellek oluşmaz, kısa süreli	Anne sütü, plasenta yoluyla geçiş, serum

Kazanılmış bağışıklık = Aktif (antikor + bellek hücresi, uzun süreli) + Pasif (hazır antikor, kısa süreli)

Alerji, bağışıklık sisteminin zararsız maddelere (polen, toz, bazı besinler) aşırı tepki vermesidir. İlk karşılaşmada vücut antikor üretir ve bunlar mast hücrelerine bağlanır. Aynı alerjenle tekrar karşılaşınca mast hücrelerinden histamin salınır; kaşıntı, hapşırma, kızarıklık ve şişme görülür.

Notun devamı (Klevero uygulamasında)

Adım Adım Örnekler
Sık Yapılan Hatalar
Mini Özet Tablo
Kontrol Soruları