Yerleşmelerin Mekânsal Organizasyonu ve Etki Alanı

Konu Özeti

Yerleşme, insanların barınma, beslenme, üretim ve sosyal ihtiyaçlarını karşılamak için kalıcı olarak yaşadığı alandır. Yerleşmeler kır (köy, kasaba) ve kent (şehir) yerleşmesi olarak ikiye ayrılır. Mekânsal organizasyon, yerleşmelerin dağılışını, dokusunu, işlevlerini ve birbirleriyle ilişkilerini kapsar. Bu konuda hem Türkiye'deki hem dünyadaki yerleşmelerin düzenini çözümleyebilmelisiniz.

Temel Kavramlar

• Doğal faktörler: iklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak ve bitki örtüsü, doğal afet riski
• Beşerî faktörler: ekonomik faaliyetler, ulaşım yolları, sanayi, ticaret, turizm, tarihî ve kültürel gelişmeler, güvenlik, nüfus politikaları
• Akarsu kenarları, verimli ovalar, kıyılar ve yol kavşakları yerleşmenin yoğunlaştığı yerlerdir
• Yüksek dağlık, çok kurak ve aşırı soğuk alanlar seyrek yerleşilir

Kır Yerleşmelerinin Dokusu

Kır yerleşmeleri sürekli (köy, kasaba) ve geçici (yayla, kışlak, mezra vb.) olarak incelenir. Dağınık yerleşmede evler arazinin içine yayıldığı için tarım alanları evlere yakındır. Toplu yerleşmede ise tarım alanları köyün dışına uzanır.

Etki Alanını Kademeli Gösteren Yapı

Kent Yerleşmelerinin Mekânsal Organizasyonu

Kentte mekân; konut, ticaret, sanayi, yönetim, ulaşım ve yeşil alan gibi işlevlere göre farklılaşır. Kentin gelişimi kuruluş yerine (site) ve konumuna (situation) bağlıdır. Kent planlaması bu işlevlerin düzenli ve sürdürülebilir dağılmasını amaçlar.

• Kent merkezi (CBD, iş merkezi): ticaret, yönetim ve finans; ulaşımın en yoğun olduğu çekirdek
• Sanayi alanları: ulaşım hatlarına, ham madde ve işgücüne yakın, genellikle kent çevresinde
• Konut alanları: merkezden çevreye doğru yayılır
• Kentin çevresi: yeşil alanlar, tarım alanları ve kentleşmenin yayıldığı kuşak

Kent Yerleşmesinin Biçimleri

• Ulaşım hatları, akarsu veya kıyı boyunca uzanan çizgisel gelişim
• Yolların kesiştiği yerlerde yıldız (radyal) gelişim
• Engelsiz düzlüklerde dairesel (merkezden çevreye) gelişim
• Dağlık ve engebeli alanlarda sınırlı ve parçalı gelişim

Kentler işlevlerine göre sanayi, ticaret, liman, turizm, yönetim, dinî ve kültürel kentler gibi sınıflandırılır. Birçok kent birden çok işlev taşır. Kentleşme hızlandıkça yerleşme alanları genişler, çevre köyler kente katılır ve alt merkezler oluşur.