1755 Lizbon ve 1766 İstanbul Depremleri: Etkiler ve Karşılaştırma

Konu Özeti

1755'te Lizbon'da ve 1766'da İstanbul'da yaşanan büyük depremler, iki farklı coğrafyada benzer yıkım bıraktı ama toplumsal tepkileri farklı oldu. Bu notta depremlerin etkileri, 18. yüzyılda Osmanlı'nın siyasi ve askeri durumu, Lale Devri ve Sanayi Devrimi bağlamında ele alınacak. Amaç, iki depremi siyasi, düşünsel ve ekonomik açılardan karşılaştırabilmektir.

Temel Kavramlar

Osmanlı'nın 1683 sonrası durumu: İkinci Viyana Kuşatması'nın (1683) başarısız olmasının ardından Avrupa'da Kutsal İttifak (1684) kuruldu. Osmanlı, uzun süren savaşlarda toprak kaybetmeye başladı.

• Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı ilk kez büyük çapta toprak kaybetti; Macaristan ve Erdel Avusturya'ya geçti.
• Prut Antlaşması (1711): Osmanlı Rusya'ya karşı başarılı oldu.
• Pasarofça Antlaşması (1718): Osmanlı Avusturya'ya toprak verdi ve Batı ile barışçıl ilişkiler öne çıktı.
• Belgrad Antlaşması (1739): Osmanlı Belgrad'ı geri aldı; Avusturya karşısında önemli bir başarıydı.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Kırım bağımsız oldu, Rusya'ya savaş tazminatı ödendi ve Rusya Karadeniz'de güçlendi. Rusya, Ortodoks tebaanın hamiliği konusunda hak iddia etti.

Sonuç: Toprak kaybı Osmanlı'yı savunma dönemine soktu; ıslahat arayışları arttı ve Batı'yı örnek alan yenilikler gündeme geldi.

Lale Devri (1718–1730): Pasarofça sonrası barış ortamında III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Batı'ya yönelik bir değişim yaşandı.

• Fransa'ya Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi elçi olarak gönderildi; Batı'daki gözlemleri mimari ve sosyal hayatı etkiledi.
• İbrahim Müteferrika matbaayı kurdu (1727); ilk basılan eserler sözlük, tarih ve coğrafya gibi dinî olmayan alanlardandı.
• Saraylarda ve köşklerin çevresinde bahçeler, eğlenceler ve lale yetiştiriciliği yaygınlaştı; Sadabad gibi mekânlar yapıldı.
• Çeviri çalışmaları ve kültürel faaliyetler arttı.
• Dönem, 1730 Patrona Halil İsyanı ile sona erdi. Yüksek vergi, israf ve sosyal huzursuzluk isyanın nedenleri arasındaydı.

1755 Lizbon Depremi: 1 Kasım 1755'te Portekiz'in başkenti Lizbon'da şiddetli bir deprem oldu. Ardından gelen tsunami ve yangınlar büyük can ve mal kaybına yol açtı.

• Din, doğa ve insan ilişkisi üzerine tartışmalar başladı; depremin yalnızca ilahi iradeyle mi yoksa doğa olaylarıyla mı açıklanacağı sorgulandı.
• Aydınlanma düşünürleri (örneğin Voltaire) olaydan etkilenerek eserler yazdı; akıl ve bilim vurgusu güçlendi.
• Markiz de Pombal yönetiminde şehir planlı biçimde yeniden inşa edildi; depreme dayanıklı yapı fikri gelişti.
• Doğa olaylarının bilimsel incelenmesine zemin hazırlandı.
• Portekiz'in ekonomik ve siyasi gücü zayıfladı.

1766 İstanbul Depremi: III. Mustafa döneminde İstanbul'da büyük bir deprem yaşandı. Birçok cami, medrese ve ev zarar gördü; Fatih Camii'nin büyük bölümü yıkıldı ve sonradan yeniden yapıldı.

• Deprem Osmanlı toplumunda daha çok dinî ve geleneksel çerçevede yorumlandı; olay kader ve ilahi irade anlayışıyla karşılandı.
• Yıkılan yapılar devlet eliyle onarıldı ya da yeniden yapıldı; yardımlar organize edildi.
• Zarar gören camilerin yeniden inşası mimaride yeni uygulamalara zemin hazırladı.
• Lizbon'daki gibi kökli bir felsefi tartışma yaşanmadı.

Sanayi Devrimi (18. yüzyılın ikinci yarısı, İngiltere): Üretim el emeğinden makineye geçti; buhar gücü, tekstil makineleri ve demir-kömür kullanımı belirleyici oldu.

• Ekonomik: Fabrikalar kuruldu, seri üretim arttı; hammadde ve pazar ihtiyacı sömürgeciliği hızlandırdı.
• Sosyal: Köyden şehre göç arttı; işçi sınıfı ve burjuvazi güçlendi; çalışma koşulları ağırlaştı ve işçi hareketleri doğdu.
• Siyasi: Sanayileşen devletler güç kazandı; sömürge rekabeti arttı; Osmanlı ekonomisi Avrupa ürünlerinin rekabetinden etkilendi.