Sanayi Devrimi ve Osmanlı'nın 1683-1789 Dönemi: Değişim Notu

Konu Özeti

18. yüzyılda Osmanlı Devleti, 1683 II. Viyana bozgunundan sonra peş peşe toprak kayıpları yaşadı. Lale Devri'nde bir süre barış ve kültürel canlılık görüldü, ancak 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremleri toplumdaki tepkileri farklı biçimlerde ortaya koydu. Aynı yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlayan Sanayi Devrimi ise dünyadaki siyasi, sosyal ve ekonomik dengeleri kökten değiştirdi. Bu notta Osmanlı'nın yaşadığı değişimleri Sanayi Devrimi ile birlikte okuyacaksın.

Temel Kavramlar

• Kutsal İttifak (1684): Avusturya, Venedik ve Lehistan'ın kurduğu, sonradan Rusya'nın da katıldığı ittifak; Osmanlı birçok cephede savaşmak zorunda kaldı.
• Karlofça Antlaşması (1699): Osmanlı'nın Avrupa'da ilk kez büyük toprak kaybettiği antlaşma; Macaristan ve Transilvanya Avusturya'ya, Mora Venedik'e, Podolya Lehistan'a geçti.
• Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Kırım'ın bağımsızlığı, Rusya'ya savaş tazminatı, Karadeniz'de ticaret imkânı ve Ortodoks tebaa üzerinde Rusya'ya söz hakkı verildi.
• Sanayi Devrimi: Buhar gücünün üretimde kullanılmasıyla el emeğine dayalı üretimden makineli üretime geçiş; 18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başladı.

Sanayi Devrimi zinciri: buhar gücü → makineli üretim → fabrika → göç ve kentleşme → hammadde ve pazar arayışı → emperyalist rekabet

Temel Kavramlar

Lale Devri (1718-1730), Pasarofça Antlaşması'ndan Patrona Halil İsyanı'na kadar süren barış dönemidir. Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve III. Ahmed bu dönemin öne çıkan isimleridir. Barış ortamı Avrupa ile diplomatik ve kültürel ilişkilerin gelişmesini sağladı.

• Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Fransa'ya elçi olarak gönderildi ve Avrupa'daki gelişmeleri gözlemledi.
• İbrahim Müteferrika, Said Efendi ile birlikte 1727'de ilk Türk matbaasını kurdu; ilk basılan eser Vankulu Lügatı oldu.
• Dinî eserlerin basımına izin verilmedi; matbaanın kullanımı belli alanlarla sınırlı kaldı.

1755 Lizbon depremi, Avrupa'da akılcı ve felsefi tartışmaları hızlandırdı. 1766 İstanbul depremi ise Osmanlı'da devletin onarım faaliyetlerini ve dinî-geleneksel yorumları öne çıkardı.