5. Sınıf Fen: Kuvvet, Kütle ve Ağırlık Konu Notu

Konu Özeti

Kuvvet, cisimleri itip çekerek hareket ettirebilen, durdurabilen veya şeklini değiştirebilen bir etkidir. Kuvvetin büyüklüğü dinamometre ile newton (N) cinsinden ölçülür. Kütle, cismin madde miktarıdır ve her yerde aynıdır; ağırlık ise yerçekiminin cisme uyguladığı kuvvettir ve yere göre değişir. Bu notta sürtünme kuvvetini ve yüzeye bağlı değişimini de inceleyeceğiz.

Temel Kavramlar

Kuvvet: Cisimlere uygulanan itme veya çekme etkisidir. Birimi newton (N)'dur. Kuvvetin etkisiyle cisim hareket edebilir, durabilir, hızı veya yönü değişebilir ya da şekli bozulabilir.

Operasyonel tanım: Kuvvetin büyüklüğü, dinamometredeki yayın uzama miktarına bakılarak okunur. Yay ne kadar uzarsa kuvvet o kadar büyüktür.

Dinamometre modeli: Yayın bir ucu sabitlenir, diğer ucuna bilinen ağırlıklar asılır ve her ağırlık için uzama işaretlenerek skala oluşturulur. Bilinmeyen bir cisim asıldığında uzama skalada karşılaştırılarak kuvvet bulunur. Dinamometre kütleyi değil kuvveti (ağırlığı) ölçer.

• Kütle: Cismi oluşturan madde miktarıdır; kg veya g ile ölçülür ve eşit kollu terazi ile tartılır. Yere göre değişmez.
• Ağırlık: Dünya'nın cisme uyguladığı çekim kuvvetidir; N ile ölçülür ve dinamometre ile bulunur. Yer merkezine doğru yönelir ve yere göre değişir.

G = m · g (g ≈ 10 N/kg)

Kuvvet okları: Bir cisme yukarı ve aşağı etki eden eşit büyüklükteki kuvvetler birbirini dengeler. Okların boyu kuvvetin büyüklüğünü gösterir.

Sürtünme kuvveti: Birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve hareketi zorlaştıran kuvvettir. Hareket yönüne zıt yönde etki eder. Yüzey pürüzlüyse sürtünme büyük, düzgün ve kaygan ise küçüktür.

• Sürtünmeyi artırma: lastik kaplama, tırtıllı taban, zincir kullanımı.
• Sürtünmeyi azaltma: yağlama, cilalama, aerodinamik şekil.
• Sürtünme sayesinde yürür ve araçları durdurabiliriz. Isınma ve aşınma ise sürtünmenin istenmeyen sonuçlarıdır.

Tümevarımsal akıl yürütme: Tümevarım, çok sayıda gözlem ve deneyden genel bir sonuca varmaktır. Aynı arabayı cam, halı ve zımpara üzerinde kaydırıp aldığı yolları ölçersek, yüzey pürüzlendikçe yolun kısaldığını ve sürtünmenin arttığını görürüz.