6. Sınıf Fen: İnsan ve Çevre Etkileşimi (Zengin Not)

Konu Özeti

Canlılar içinde yaşadıkları ortamla sürekli etkileşim halindedir. İnsan faaliyetleri bu dengeyi bozabilir; ormanların azalması, hava kirliliği ve yanlış yakıt kullanımı bunların başında gelir. Bu konuda biyoçeşitliliğin önemini, onu tehdit eden etkenleri ve çözüm yollarını öğreneceksin. Amacımız, çevre sorunlarını araştırıp kendi çevrenize uygun çözümler üretebilmektir.

Temel Kavramlar

Biyoçeşitlilik, yeryüzündeki canlı türlerinin çeşitliliğidir. Bir bölgede yaşayan tür sayısı ne kadar fazlaysa o bölgenin biyoçeşitliliği o kadar zengindir. Türkiye; iklim, yer şekillerinin çeşitliliği ve üç tarafının denizlerle çevrili olması nedeniyle biyoçeşitlilik bakımından zengin bir ülkedir. Ülkemizde endemik (yalnızca belirli bir bölgede yaşayan) türler çoktur.

• Besin zincirleri ve besin ağları dengede kalır; bir türün yok olması diğerlerini etkiler.
• Doğal yaşamın sürekliliği sağlanır; ekosistemler değişimlere karşı daha dayanıklı olur.
• İnsan; besin, ilaç, giyim ve barınma gibi ihtiyaçlarını canlılardan karşılar.
• Toprağın verimliliği, havanın ve suyun temizlenmesi gibi doğal süreçler desteklenir.
• Biyoçeşitliliğin korunması gelecek nesillere yaşanabilir bir doğa bırakmayı sağlar.

Güneş → Ot → Ceylan → Aslan (basit bir besin zinciri)

Sorgulama sorusu örneği: 'Bir göldeki bütün balıklar yok olsaydı ne olurdu?' Balıkla beslenen canlılar besinsiz kalır, balıkların yediği canlılar aşırı çoğalır. Sonuç: besin zinciri bozulur ve denge kaybolur.

Biyoçeşitliliği tehdit eden etkenler (FB.6.7.2) aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Her etkenin canlılar üzerindeki sonucunu birlikte düşünmek önemlidir.

Veriye dayalı tahmin: Bir bölgede yıllara göre orman alanı azalıyor ve orada yaşayan kuş sayısı da azalıyorsa, orman tahribi sürdükçe kuş sayısının azalmaya devam edeceğini tahmin ederiz. Tahmin, verideki ilişkiye (neden-sonuç) dayanır.

Evlerde kömür, odun, doğal gaz ve fuel-oil gibi yakıtlar ısınma için kullanılır. Yakıtlar yanarken havaya gazlar ve küçük parçacıklar (is, kül) salınır. Kömürün kalitesiz olması ya da soba ve bacaların bakımsız olması etkileri artırır.

• Hava kirliliği artar; solunum yolu hastalıkları ve alerji görülür.
• Karbonmonoksit (CO) zehirlenmesi: yetersiz havalandırılan ortamlarda yanma sonucu oluşan zehirli gaz ölüme yol açabilir.
• Karbondioksit (CO2) salınımı artar; sera etkisi güçlenir ve küresel ısınmaya katkı olur.
• Asit yağmurları oluşabilir; toprak, su ve bitkiler zarar görür.
• Odun için ağaç kesilmesi ormanları azaltır.

Alınabilecek önlemler şunlardır:

• Binalarda yalıtım yaparak yakıt tüketimini azaltmak.
• Soba ve bacaları düzenli temizletmek, ortamı havalandırmak.
• Kaliteli yakıt kullanmak; mümkünse doğal gaz ve yenilenebilir enerji (güneş, rüzgâr, jeotermal) tercih etmek.
• Gereksiz ısıtmaktan kaçınmak, odayı gereğinden fazla ısıtmamak.

Temel Kavramlar (devamı: çevre problemlerine çözüm üretme)

Yakın çevremizdeki (okul, mahalle, dere, park) ya da ülkemizdeki bir çevre problemini çözmek için şu adımlar izlenir (FB.6.7.4).

• Problemi belirle (örneğin okul bahçesinde çöp birikmesi, dere kirliliği, erozyon).
• Nedenlerini araştır (gözlem, anket, kaynak taraması).
• Olası çözümleri listele.
• En uygun ve uygulanabilir çözümü seç ve bir plan yap.
• Planı uygula; sonuçları değerlendir, gerekirse geliştir.

Çözümlü örnek: Okulun bahçesinde kâğıt, plastik ve cam atıklar karışık biçimde çöpe atılıyor. Problem: atıkların geri dönüşüme kazandırılamaması. Çözüm: sınıflara ve bahçeye kâğıt, plastik, cam için ayrı renkli kutular konur; afişlerle öğrenciler bilgilendirilir; toplanan atıklar geri dönüşüm firmasına verilir. Sonuç: doğal kaynak kullanımı azalır, çevre temiz kalır.