Denetleyici ve Düzenleyici Sistem ve Duyu Organları Konu Notu

Konu Özeti

Vücudumuz iç ve dış değişikliklere sinir ve hormon sistemi ile tepki verir. Sinir sistemi hızlı ve kısa süreli, endokrin sistem ise yavaş ama uzun süreli denetim yapar. Duyu organları uyaranları algılayıp sinir sistemine ileterek bu denetimin başlangıcını oluşturur. Bu konuda sinir sisteminin yapısı, hormonlar, rahatsızlıklar ve korunma yolları birlikte incelenir.

Temel Kavramlar

Nöron: Sinir sisteminin yapı birimidir. Hücre gövdesi, dendrit (impulsu gövdeye taşır) ve akson (impulsu gövdeden uzaklaştırır) kısımlarından oluşur. Miyelin kılıf iletimi hızlandırır; miyelinli aksonda impuls Ranvier boğumlarından atlayarak ilerler.

• Dinlenme potansiyeli: Dış yüzey pozitif, iç yüzey negatiftir (yaklaşık -70 mV).
• Eşik değerine ulaşan uyarıda Na⁺ kanalları açılır, Na⁺ içeri girer: depolarizasyon.
• Sonra K⁺ kanalları açılır, K⁺ dışarı çıkar: repolarizasyon.
• Ya hep ya hiç yasası: Eşik altı uyarı impuls oluşturmaz; eşik ve üstü uyarıda impuls şiddeti aynıdır. Uyarı arttıkça impuls sıklığı artar.

Dinlenme potansiyeli ≈ −70 mV (iç yüzey negatif, dış yüzey pozitif)

Sinaps: İmpuls akson ucuna gelince Ca²⁺ girişiyle sinaptik keseciklerden nörotransmitter (asetilkolin, dopamin, serotonin) salınır. Bu madde karşı nöronun reseptörlerine bağlanır. İletim tek yönlüdür: akson, dendrit veya gövdeye doğru ilerler.

• Merkezi sinir sistemi: Beyin ve omurilik.
• Beyin: Büyük beyin (düşünme, bellek, duyuların algılanması), ara beyin (talamus, hipotalamus: homeostasi, hipofiz kontrolü), beyincik (denge, koordinasyon), beyin sapı (kalp atışı, solunum, yutma), orta beyin (göz refleksleri).
• Omurilik: Refleks merkezidir. Omurilikte gri madde içte, beyaz madde dıştadır; beyinde bu düzen tersinedir.
• Çevresel sinir sistemi: Somatik (istemli, iskelet kası) ve otonom (istemsiz) sinir sistemi.

• Sempatik (stres, tehlike): Kalp atışı ve kan basıncı artar, göz bebeği genişler, sindirim yavaşlar.
• Parasempatik (dinlenme): Kalp atışı yavaşlar, göz bebeği daralır, sindirim hızlanır.

Endokrin sistem

Endokrin bezler hormonlarını kana salgılar; kanalları yoktur. Hormonlar çok az miktarda etkilidir ve yalnızca hedef hücrelerdeki özgül reseptörlere bağlanır. Etkisi sinir sistemine göre yavaş başlar ama daha uzun sürer. Salgı çoğunlukla negatif geri bildirimle denetlenir.

Hipofiz şef bez sayılır ama hipotalamus tarafından denetlenir. Tiroksin eksikliği çocukta bodurluk ve zeka geriliği (kretenizm), yetişkinde miksödem yapar. Fazlalığı Basedow-Graves hastalığıdır. GH fazlalığı yetişkinde akromegali oluşturur.

• Alzheimer: Nöron kaybı; bellek ve düşünme yetisinde ilerleyici bozulma.
• Parkinson: Dopamin salgılayan nöronların kaybı; titreme, kas sertliği, yavaşlama.
• Epilepsi (sara): Nöronların anormal ve aşırı elektriksel boşalması; nöbetler.
• MS (multipl skleroz): Miyelin kılıfın zarar görmesi; iletim bozulur.
• Menenjit: Beyin ve omurilik zarlarının mikrop kaynaklı iltihabı.
• İnme: Beyin damarında tıkanma veya kanama.

• Kask ve emniyet kemeri kullanmak, baş ve omurga travmalarından kaçınmak.
• Alkol, sigara, uyuşturucu ve bilinçsiz ilaç kullanımından uzak durmak.
• Yeterli uyku, dengeli beslenme (B vitaminleri, omega-3), düzenli egzersiz.
• Stresi yönetmek, zihinsel aktiviteleri sürdürmek.
• Tansiyon ve kolesterolü kontrol altında tutmak (inme riskini azaltır), aşılanma ve hijyen (menenjit).

Duyu organları

Reseptörler uyarıyı impulsa çevirir; duyu algısı büyük beynin ilgili merkezinde oluşur. Kemoreseptör (tat, koku), mekanoreseptör (dokunma, işitme, denge), fotoreseptör (görme), termoreseptör (sıcaklık) ve ağrı reseptörü bulunur.

Göz yapısı:

• Sert tabaka (korneası saydam), damar tabaka (iris, göz bebeği, kirpiksi cisim), ağ tabaka (retina).
• Kornea ve göz merceği ışığı kırar; merceğin kalınlığı kirpiksi kasla ayarlanır. Yakına bakarken mercek kalınlaşır, uzağa bakarken incelir.
• Retinada koni (renkli görme, sarı benekte yoğun) ve çomak (siyah-beyaz, loş ışık; rodopsin, A vitamini gerekir) hücreleri bulunur.
• Görüntü retinada ters ve küçük oluşur; beyin düzeltir.
• Kör nokta: Görme sinirinin çıkış yeridir; reseptör yoktur.
• Işık fazlaysa iris göz bebeğini daraltır, azsa genişletir.

Kulak yapısı:

• Dış kulak: Kulak kepçesi, kulak yolu, kulak zarı.
• Orta kulak: Çekiç, örs, üzengi kemikçikleri sesi güçlendirerek oval pencereye iletir; östaki borusu basıncı dengeler.
• İç kulak: Salyangoz (işitme reseptörleri, Corti organı), yarım daire kanalları ve eşik kesesi (denge).

Çözümlü örnek: Uzaktaki tabelayı bulanık gören bir öğrencide görüntü retinanın önünde oluşuyorsa göz küresi uzun veya mercek fazla kırıcıdır (miyopluk). Işığı dağıtmak için iç bükey mercekli gözlük gerekir.

• Yeterli ışıkta okumak, ekrana uygun mesafeden bakmak, düzenli ara vermek, güneş gözlüğü kullanmak.
• A vitaminli beslenme, düzenli göz muayenesi, ellerle gözleri ovuşturmamak.
• Yüksek sesten kaçınmak, kulak çubuğu veya sivri cisimle kulağı kurcalamamak, kulak enfeksiyonlarını tedavi ettirmek.
• Cildi güneşin zararlı ışınlarından korumak, hijyene dikkat etmek, sigara ve kimyasal koku maddelerinden kaçınmak.