klevero

Çok yakında

AYT Türk Dili ve Edebiyatı

Cumhuriyet Dönemi Denemesi: AYT Konu Notu

Deneme · 12. sınıf

Klevi Edebiyat Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:

Kazanımlar

  • A.4.1 Metinde geçen kelime ve kelime gruplarının anlamlarını tespit eder.
  • A.4.2 Metnin türünün ortaya çıkışı ve tarihsel dönemle ilişkisini belirler.
  • A.4.3 Metin ile metnin konusu, amacı ve hedef kitlesi arasında ilişki kurar.
  • A.4.4 Metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşüncelerini belirler.
  • A.4.5 Metindeki anlatım biçimlerini, düşünceyi geliştirme yollarını ve bunların işlevlerini belirler.
  • A.4.6 Metnin görsel unsurlarla ilişkisini belirler.
  • A.4.7 Metnin üslup özelliklerini belirler.
  • A.4.8 Metinde millî, manevi ve evrensel değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeleri belirler.

Konu Özeti

Deneme, yazarın kişisel görüş ve izlenimlerini samimi bir dille aktardığı düşünce yazısıdır. Cumhuriyet döneminde gazete ve dergilerin yaygınlaşması denemenin gelişimini hızlandırmıştır. Bu dönemde yazarlar dil, kültür, ulusal kimlik ve Doğu-Batı tartışmaları üzerine düşünceler üretmiştir. AYT'de metinden anlam, amaç, ana düşünce, anlatım biçimi ve yazarın bakış açısı sorulur.

Temel Kavramlar

Deneme = kişisel görüş + samimi anlatım + kesin kanıt iddiasının olmaması

  • Deneme, kesin hüküm vermeden düşünceyi samimi bir dille anlatan yazıdır.
  • Konu sınırı yoktur: sanat, dil, toplum, kültür ve günlük yaşam işlenebilir.
  • Genellikle birinci tekil kişi ağzıyla yazılır; yazarın kişiliği metne yansır.
  • Kanıtlama yerine yorum, sezgi ve gözlem ağır basar.
  • Hedef kitle genel okurdur; yazar okuyucuyla sohbet eder gibi konuşur.
  • Tarihsel gelişim: Batı'da Montaigne ile ortaya çıkmış, Türk edebiyatına Tanzimat sonrasında girmiş, Cumhuriyet döneminde gazete ve dergilerle yaygınlaşmıştır.

Dönemin öne çıkan yazarları ve eserleri şöyledir:

  • Nurullah Ataç: Günlerin Getirdiği, Karalama Defteri, Söz Arasında; sade Türkçe savunusu.
  • Sabahattin Eyuboğlu: Mavi ve Kara, Sardunya; Anadolu ve Ege kültürüne yönelik şiirsel anlatım.
  • Azra Erhat: Mavi Yolculuk, Mitoloji Sözlüğü; mitoloji ve Akdeniz kültürü.
  • Cemil Meriç: Bu Ülke, Jurnal, Kültürden İrfana; yoğun ve aforizmaya yakın cümleler.
  • Nurettin Topçu: Var Olmak, Mehmet Akif; ahlakçı ve muhafazakâr düşünce.
  • Ahmet Hamdi Tanpınar: Yaşadığım Gibi, Edebiyat Üzerine Makaleler; Doğu-Batı sentezi.
  • Peyami Safa: Türk İnkılabına Bakışlar; inkılap ve kültür tartışmaları.
  • Anlatım biçimleri: Açıklayıcı ve öğretici anlatım en yaygın olanıdır; tartışmacı anlatım görüş savunmada, betimleme ve öyküleme ise somutlaştırmada kullanılır.
  • Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, sayısal veri, benzetme ve neden-sonuç.
  • İşlev: Örnek soyut fikri somutlaştırır; karşılaştırma farkı belirginleştirir; tanık gösterme savı güçlendirir.
  • Üslup: Sade, içten ve konuşma diline yakın anlatım; esprili, ironik ve eleştirel ton denemenin tipik özellikleridir.
  • Görsel unsurlar metni destekleyebilir, ancak denemede asıl anlam sözcüklerle kurulur.

Ana düşünce = Yazarın konu hakkında vardığı genel yargı

Notun devamı (Klevero uygulamasında)

  • Adım Adım Örnekler
  • Sık Yapılan Hatalar
  • Mini Özet Tablo
  • Kontrol Soruları