AYT Türk Dili ve Edebiyatı

İslamiyet Etkisinde Türk Söylevi ve Edebiyatı: Dönemler, Türler ve Metin İnceleme

Söylev (Nutuk) · 12. sınıf

Klevi Edebiyat Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi: 18 Ekim 2026

Kazanımlar

A.4.1 Metinde geçen kelime ve kelime gruplarının anlamlarını tespit eder.
A.4.2 Metnin türünün ortaya çıkışı ve tarihsel dönemle ilişkisini belirler.
A.4.3 Metin ile metnin konusu, amacı ve hedef kitlesi arasında ilişki kurar.
A.4.4 Metnin ana düşüncesi ve yardımcı düşüncelerini belirler.
A.4.5 Metindeki anlatım biçimlerini, düşünceyi geliştirme yollarını ve bunların işlevlerini belirler.
A.4.6 Metnin görsel unsurlarla ilişkisini belirler.
A.4.7 Metnin üslup özelliklerini belirler.
A.4.8 Metinde millî, manevi ve evrensel değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeleri belirler.

Konu Özeti

Türklerin İslamiyet'i kabul etmesiyle edebiyat yeni bir döneme girmiştir. Bu dönemde sözlü halk geleneği ile yazılı İslami kaynaklı gelenek birlikte yaşamıştır. Karahanlılar'dan Selçuklu ve Beyliklere uzanan süreçte mesnevi, hikmet, söylem ve ilahi gibi türler gelişmiştir. Metin incelemede dönem, tür, konu, ana düşünce, anlatım ve dil özellikleri birlikte değerlendirilir.

Temel Kavramlar

Dönemin genel çerçevesinde iki gelenek vardır. Birincisi anonim ve hece ölçüsüyle söylenen sözlü halk geleneğidir. İkincisi İslami kaynaklı yazılı gelenektir; bu gelenekte Arap ve Fars etkisi görülür ve aruz ölçüsü kullanılır.

Karahanlılar ile başlayan bu dönem Harezm, Altın Orda, Selçuklu ve Beyliklerle devam eder.
Sözlü halk geleneği: anonim, hece ölçülü, sade dille söylenen ürünler.
Yazılı İslami gelenek: Arap ve Fars etkisinde, çoğunlukla aruz ölçülü eserler.
Tasavvufi halk edebiyatı: Anadolu'da hece ölçüsü ve sade Türkçe ile ilahi, hikmet ve öğüt veren şiirler.
Mesnevi: Didaktik ve hikâyeli eserlerde kullanılan nazım biçimi.

Mesnevi: aa / bb / cc ... (her beyit kendi içinde uyaklıdır)

Hikmet: Halk şiirinin dörtlüklerle kurulan, ilahi aşk ve öğüt içeren biçimidir. Hikmet geleneğinde hece ölçüsü kullanılır.

Önemli Eserler ve Yazarlar

Eser	Yazar	Özellik
Kutadgu Bilig (1069-70)	Yusuf Has Hacib	Mesnevi nazım biçimi, aruzla yazılmış, öğretici bir siyasetname; Karahanlı hükümdarı Tavgaç Buğra Han'a sunulmuştur
Divanü Lügati't-Türk (1072-74)	Kaşgarlı Mahmut	İlk Türkçe sözlük; Arapların Türkçeyi öğrenmesi amacıyla yazılmıştır, örnek olarak şiir ve atasözleri verilir
Atabetü'l-Hakayık	Edip Ahmet Yükneki	Ahlaki öğütler içeren didaktik mesnevi
Divan-ı Hikmet	Ahmet Yesevi	Tasavvufi ve didaktik; hece ölçüsü ve dörtlüklerle yazılmış hikmetler

Kutadgu Bilig'de Ögdülmiş bilgeyi ve aklı temsil eder. Bu sembolik kişiler eserin öğretici yapısını anlamak için önemlidir.

Notun devamı (Klevero uygulamasında)

Adım Adım Örnekler
Sık Yapılan Hatalar
Mini Özet Tablo
Kontrol Soruları