kleveroAYT Türk Dili ve Edebiyatı
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı: Dönemler, Destanlar ve Yazıtlar
Klevi Edebiyat Masası · Klevero ekibi · yapay zekâ destekli · Güncellendi:
Kazanımlar
A.1.11Türün/biçimin ve dönemin/akımın diğer önemli yazarlarını ve eserlerini sıralar.A.2.15Türün ve dönemin/akımın diğer önemli yazarlarını ve eserlerini sıralar.
Konu Özeti
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önce ürettiği sözlü ve yazılı ürünleri kapsar. Bu dönem sözlü gelenek ve yazılı gelenek olmak üzere iki ana kola ayrılır. Ürünlerin büyük bölümü anonimdir; yazılı dönemde ise Yollug Tigin ve Tonyukuk gibi adları bilinen kişiler öne çıkar. AYT'de bu dönemin eser, yazar ve dönem eşleştirmesi sık sorulur.
Temel Kavramlar
Sözlü dönem ürünleri yazıya geçirilmeden kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Nazım birimi dörtlüktür; ölçü olarak hece ölçüsü ve yarım uyak kullanılır. Temel türler aşağıdadır.
- Koşuk (şiir): Genel olarak şiir anlamında kullanılan nazım türüdür.
- Sagu (ağıt): Ölen bir kişi için söylenen acı dolu şiirdir; Alp Er Tunga Sagusu bu türün örneğidir.
- Sav (atasözü): Öğüt ve öğreti veren kısa, özlü sözlerdir.
- Destan: Bir topluluğun kökenini, kahramanlıklarını ve tarihini anlatan uzun manzum eserdir.
| Destan | Topluluk | Önemli bilgi |
|---|---|---|
| Alp Er Tunga Destanı | Saka (Sakalar) | Alp Er Tunga Sagusu bu destana bağlıdır |
| Şu Destanı | Büyük İskender'e karşı mücadele | Büyük İskender'e karşı verilen mücadeleyi anlatır |
| Oğuz Kağan Destanı | Oğuzlar | Oğuz Kağan'ın cihan hâkimiyeti anlatılır |
| Ergenekon Destanı | Göktürkler | Dağdan çıkış ve Bozkurt'un öncülüğü anlatılır |
| Bozkurt Türeyişi | Göktürkler | Bozkurt'tan türeyiş anlatılır |
| Göç Destanı | Uygurlar | Uygurların göçü anlatılır |
Yazılı dönemin ilk örnekleri Göktürk (Orhun) yazıtlarıdır. Bu yazıtlar Orhun Irmağı kıyısında bulunmuş ve 1893'te Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür.
| Eser | Yazar / Dönem | Önemli bilgi |
|---|---|---|
| Kül Tigin Yazıtı | Yollug Tigin; Göktürkler (8. yüzyıl) | Kül Tigin'in ölümü ve Türk milletinin geçmişi anlatılır |
| Bilge Kağan Yazıtı | Yollug Tigin; Göktürkler (8. yüzyıl) | Bilge Kağan'ın halka sesleniş ve öğütleri yer alır |
| Tonyukuk Yazıtı | Tonyukuk; Göktürkler | Devlet adamının kendi anlatımıdır |
| Irk Bitig | Uygur dönemi | Bir fal kitabıdır |
| Altun Yaruk | Uygurlar (Budist) | Sanskritçe'den çevrilmiş Budist bir eserdir |
| Sekiz Yükmek | Uygurlar (Budist) | Dinî nitelikli bir çeviri eserdir |
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib; Karahanlılar (İslami dönem) | Eski gelenekten izler taşıyan bir geçiş örneğidir |
- Yazıtlar Göktürk (Orhun) alfabesiyle yazılmıştır.
- Yazıtlarda sade, yalın ve öğretici bir anlatım egemendir.
- Uygur dönemi dinî eserleri ağırlıklı olarak çevirilerden oluşur ve Uygur alfabesiyle yazılmıştır.
Notun devamı (Klevero uygulamasında)
- Adım Adım Örnekler
- Sık Yapılan Hatalar
- Mini Özet Tablo
- Kontrol Soruları