Şiirde Ahenk Unsurları: Ölçü, Kafiye, Redif

Konu Özeti

Ahenk, şiirde ses ve ritim yoluyla oluşan müziksel uyumdur. Bu uyumu sağlayan başlıca unsurlar ölçü, kafiye ve rediftir. Aliterasyon ve asonans gibi ses tekrarları da ahengi destekler. AYT'de bu unsurlar genellikle verilen dörtlükte birlikte sorulur.

Temel Kavramlar

Ölçü, dizelerdeki ritmin düzenidir. Türk şiirinde üç temel ölçü sistemi vardır.

• Hece ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. Halk şiiri ve Milli Edebiyat (Beş Hececiler) bu ölçüyü kullanır. Örnek kalıplar: 7'li, 8'li, 11'li (6+5 ya da 4+4+3), 14'lü (7+7).
• Aruz ölçüsü: Hecelerin açık/kapalı ve uzun/kısa niteliğine göre belli kalıplarla (fâilâtün, mefâilün vb.) kurulur. Divan şiirinin ölçüsüdür.
• Serbest ölçü: Belirli bir kalıp yoktur. Garip ve Birinci Yeni şiirinde görülür; ahenk ses tekrarları ve iç ritimle sağlanır.

Hece sayısı = dizedeki ünlü sayısı

Hece sayarken dizeyi sesli oku. Türkçede her ünlü bir hece oluşturur. Örneğin yolculuğum kelimesi yol-cu-lu-ğum biçiminde 4 hecedir, çünkü 4 ünlü vardır.

Kafiye (Uyak)

Kafiye, dize sonlarında yazılışları farklı, okunuşları benzer seslerin uyumudur. Dize sonundaki son ünlü ve ondan sonraki ünsüzler karşılaştırılır. Ekler de ses benzerliğine dahil edilebilir.

• Kafiye, dize sonunda en son ünlüden itibaren aranır. Örneğin gönlüm ile gözüm sözcükleri üm sesinde buluşur.
• Kafiye düzeni, dize sonlarının harflerle gösterilmesidir: aaba, abab, aabb, abba. Bu düzen şiirin uyak yapısını gösterir.

Redif

Redif, dize sonunda kafiyeden sonra yer alan, anlamca ve görevce aynı olan ek ya da sözcük tekrarıdır. Redifi çıkardığımızda kalan kısımda kafiye aranır.

Çözümlü örnek: Gönlüm çiçeklerde gezer / Gözüm çiçeklerde gezer. Burada çiçeklerde gezer rediftir. Redif çıkarılınca gönlüm ile gözüm kalır ve ortak üm sesi kafiyedir.