Beş Tümel (Cins, Tür, Ayırım, Özel Ayırım, Genel Ayırım)

Konu Özeti

Mantıkta bir kavramın, kapsamındaki varlıklarla ilişkisi beş tümel açısından değerlendirilir. Bu beş tümel; cins, tür, ayırım, özel ayırım ve genel ayırımdır. Bir kavram, başka bir kavrama göre bu beş ilişkiden birinde yer alır. Bu ayrımı yapabilmek, tanım ve sınıflandırma sorularının temelidir.

Temel Kavramlar

• Cins: Birçok türü kapsayan, tanımda 'neyin?' sorusuna ortak yanıt veren geniş kavramdır. Örnek: canlı, insanın cinsidir.
• Tür: Bir cinsin altında yer alan, aynı cinsteki diğer türlerden ayrım ile ayrılan kavramdır. Örnek: insan, canlının türüdür.
• Ayırım (Fasıl): Bir türü aynı cinsin diğer türlerinden ayıran öz niteliktir. Örnek: insan için 'akıllı (düşünen)'.
• Özel ayırım (Hassa): Yalnız o türe ait olan ama türün özünü oluşturmayan niteliktir. Örnek: insan için 'güçlü, konuşan, alet yapan'.
• Genel ayırım (Genel araz): Birden çok türde bulunabilen, türün özüne ait olmayan niteliktir. Örnek: insan için 'yürüyen, boylu, esmer'.

Tanım = En yakın cins + Ayırım

Örnek tanım: 'İnsan düşünen canlıdır.' Burada canlı en yakın cins, düşünen ise ayırımdır. Tümel soruları genelde bu yapıya dayanır.