Mantık: Tanım ve Tanım Türleri (AYT Kazanım 16)

Konu Özeti

Tanım, bir kavramın ne olduğunu açıklayan ve onu başka kavramlardan ayıran ifadedir. Doğru bir tanım, tanımlananın bütün örneklerini kapsar ve başka şeyleri kapsamaz. Bu konuda tanımın yapısını, kurallarını ve tanım hatalarını öğreneceksin. AYT'de tanımın kurallarını uygulayarak hatalı tanımları ayırt etme soruları sık karşına çıkar.

Temel Kavramlar

Mantıkta tanımlanan kavrama 'tanımlanan' (definiendum), tanımı yapan ifadeye ise 'tanımlayan' (definiens) denir. Tanımlanan ile tanımlayan aynı kapsamdadır ve birbirinin yerine kullanılabilir.

Tanımlanan ≡ Tanımlayan (kapsamları aynıdır)

Mantıksal tanımın iki temel unsuru vardır: yakın cins ve ayrım.

• Tanımlanan: Anlamı açıklanacak kavram.
• Tanımlayan: Kavramı açıklayan ifade.
• Yakın cins: Tanımlananın ait olduğu en yakın genel sınıf.
• Ayrım (ayırt edici özellik): Tanımlananı aynı cinsteki diğer türlerden ayıran özellik.

Temel Kavramlar (Devam): Tanımın Kuralları

• Tanım, tanımlananın bütün örneklerini kapsamalı ve başka şeyleri kapsamamalıdır (tam kapsayıcı ve ayırıcı olmalı).
• Tanımlanan, tanımlayanın içinde geçmemelidir (döngüsellik olmamalı).
• Tanım gereksiz ayrıntı içermemeli, kısa ve öz olmalıdır.
• Tanım mümkünse olumlu ifade edilmelidir; yalnızca olumsuzlukla yapılmamalıdır.
• Tanım, tanımlanandan daha açık ve anlaşılır olmalıdır; mecaz ve belirsiz sözcük kullanılmamalıdır.
• Tanım, tanımlananla aynı anlamlı olmalı; ne daha geniş ne daha dar olmalıdır.

Temel Kavramlar (Devam): Tanım Türleri

Tanımlar farklı yollarla yapılabilir. Sınavda en sık karşılaşılan türler şunlardır.

• Mantıksal tanım: Yakın cins ve ayrım ile yapılır. Örnek: 'İnsan, düşünen canlıdır.'
• Örnekleme yoluyla tanım: Kavramın örnekleri sayılarak belirtilir. Örnek: 'Meyve; elma, armut, kiraz gibi yenilebilen bitki ürünüdür.'
• Karşılaştırma yoluyla tanım: Kavram benzer ya da zıt bir kavramla ilişkilendirilerek açıklanır.
• Sözlük (sözcük) tanımı: Sözcüğün anlamı eş anlamlısıyla ya da kısa bir açıklamayla verilir.