Bilinç ve Bilinçaltı: Kavramlar, Ayrımlar ve Örnekler

Konu Özeti

Bilinç, bireyin o anda kendisinin, çevresinin ve zihinsel etkinliklerinin farkında olma durumudur. Bilinçaltı ise farkında olmadığımız ama davranışlarımızı, duygularımızı ve düşüncelerimizi etkileyebilen zihinsel süreçlerin bütünüdür. Bu konuda asıl ayrım, bir içeriğin farkında olup olmadığımız ve ona ne kadar kolay ulaşabildiğimizdir. AYT'de bu kavramlar çoğunlukla kısa vakalarla sorulur.

Temel Kavramlar

Bilinç; algı, dikkat, düşünme ve karar verme ile yakından ilişkilidir. Dikkat verdiğimiz, düşündüğümüz, algıladığımız ve bilerek yaptığımız her şey bilinç alanındadır. Bilinç sınırlı bir kapasiteye sahiptir; aynı anda her şeyin farkında olamayız.

• Uyanıklık, uyku, rüya ve hipnoz gibi haller bilinç düzeyinin değiştiği durumlardır.
• Bilinç öncesi (önbilinç): Şu an farkında olmadığımız ama dikkat yönlendirilince kolayca bilince çıkabilen içeriktir.
• Bilinçdışı (bilinçaltı): Farkında olunmayan, isteyerek kolayca çıkarılamayan, bastırılmış içeriktir. Davranışları dolaylı yollardan etkiler.
• Bastırma: Kabul edilemez düşünce ve arzuların bilinçdışına itilmesidir.
• Serbest çağrışım: Aklına gelenleri sansürsüz söyleme yoluyla bilinçdışı içeriğe ulaşma tekniğidir.
• Rüya analizi ve dil sürçmeleri: Freud'a göre bilinçdışının dolaylı ifade biçimleridir.
• Otomatik davranışlar (yürümek, bisiklet sürmek) alışkanlık hâline gelmiş işlemlerdir. Bunlar bilinç dışı işleyen süreçlere örnektir, ancak Freudyen bastırılmış içerikle karıştırılmamalıdır.

Farkında + o an dikkat = Bilinç | Farkında değil + kolay erişim = Bilinç öncesi | Farkında değil + erişim zor = Bilinçdışı

Freud'un buzdağı benzetmesi: Bilinç, buzdağının suyun üstündeki küçük kısmına; bilinçdışı ise görünmeyen ve çok daha büyük kısmına benzetilir.