Güdülenmeyi Etkileyen Etkenler: Konu Notu

Konu Özeti

Güdülenme, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren iç durumlar ile dış etkenlerin bütünüdür. Bu konuda bireyi harekete geçiren etkenlerin neler olduğunu ve nasıl etkilediğini öğreneceksin. İçsel ve dışsal etkenler ayrı ayrı analiz edilerek günlük hayattaki davranışların nedenleri açıklanır. AYT psikoloji sorularında bu etkenleri kuram ve örnek üzerinden yorumlama becerisi sıkça ölçülür.

Temel Kavramlar

• Güdü (dürtü): Organizmayı harekete geçiren, gerilim yaratan iç itici güçtür.
• İhtiyaç: Bir eksiklik durumudur; giderilmediğinde güdü oluşur. Fizyolojik (açlık, susuzluk, uyku) ya da psikolojik (başarı, sevgi, ait olma) olabilir.
• Teşvik (hedef): Güdüyü doyuma ulaştıracak çevredeki nesne veya durumdur (yemek, not, ödül, takdir).
• Davranış: Hedefe yönelik ortaya çıkan eylemdir.
• Doyum: İhtiyaç giderilince gerilimin azalmasıdır.

İhtiyaç → Güdü (gerilim) → Davranış → Hedefe ulaşma → Doyum

Güdü Türleri

Temel Kavramlar (devamı): İçsel ve Dışsal Etkenler

Bireyin içinden gelen etkenler arasında biyolojik ihtiyaçlar, ilgi ve merak, beklentiler, değerler, tutumlar, özyeterlik inancı, başarı ve başarısızlık yaşantıları, kaygı düzeyi ve hedefler yer alır. Dışarıdan gelen etkenler arasında ise aile tutumu, öğretmen ve akran etkisi, ödül ve ceza, rekabet ortamı, kültürel değerler, fiziksel ortam ve toplumsal beklentiler sayılabilir.

Aşırı gerekçelendirme: Kendi isteğiyle yaptığı bir işe dışarıdan ödül verilirse kişinin içsel güdülenmesi zayıflayabilir. Örnek: Resim yapmayı seven çocuğa her çizim için para verilmesi, ödül kalkınca çizme isteğini azaltabilir.

Güdülenmeyi Etkileyen Başlıca Etkenler

• Başarı güdüsü: Zor bir işi iyi yapma ve mükemmele ulaşma isteğidir. Orta güçlükteki hedefler en çok güdüler.
• Başarısızlık korkusu: Aşırı olursa kişi riskten kaçınır ve güdülenme düşer.
• Özyeterlik: Kişinin belli bir işi başarabileceğine ilişkin inancıdır (Bandura). Yüksek özyeterlik çabayı ve sürekliliği artırır.
• Öğrenilmiş çaresizlik: Kontrol edilemeyen olumsuz yaşantılar sonucunda kişinin çaba göstermeyi bırakmasıdır (Seligman).
• Başarı ve başarısızlığa yükleme: Sebebi çabaya yüklemek (içsel, kontrol edilebilir) güdülenmeyi artırır; şansa ya da yetenek eksikliğine yüklemek ise azaltabilir.
• Kaygı düzeyi: Çok düşük ya da çok yüksek kaygı performansı düşürür; orta düzey kaygı en verimlisidir (Yerkes-Dodson).

Temel Kavramlar (devamı): Güdülenme Kuramları

Temel Kavramlar (devamı): Çatışma ve Güdülenme

Aynı anda birden fazla güdünün karşılanmak istenmesi çatışma doğurur. Yaklaşma-yaklaşma (iki çekici seçenek), kaçınma-kaçınma (iki istenmeyen seçenek) ve yaklaşma-kaçınma (aynı hedefin hem olumlu hem olumsuz yönü) çatışmaları davranış seçimini etkiler.