Kişilik Kuramları: Tip, Özellik ve Temel Yaklaşımlar

Konu Özeti

Kişilik, bireyi diğerlerinden ayıran; düşünce, duygu ve davranışlardaki tutarlı ve nispeten kalıcı özelliklerin bütünüdür. Kişilik kuramları bu özelliklerin nasıl oluştuğunu, geliştiğini ve nasıl açıklanacağını ele alır. Temel yaklaşımlar; tip ve özellik, psikanalitik, hümanist ve davranışçı-sosyal öğrenme kuramlarıdır. AYT'de bu kuramcıları ve temel kavramlarını birbirinden ayırt edebilmek önemlidir.

Temel Kavramlar

1. Tip ve Özellik Kuramları

• Hipokrat: Kanlı, balgamlı, safralı ve kara safralı olmak üzere dört mizaç tipi tanımlamıştır.
• Sheldon: Beden yapısına göre endomorf (yuvarlak, rahat, sosyal), mezomorf (kaslı, atılgan) ve ektomorf (ince, içe dönük) ayrımını yapmıştır.
• Jung: İçe dönük ve dışa dönük tiplerini ayırmıştır.
• Friedman ve Rosenman: A tipi (rekabetçi, sabırsız, stresli) ve B tipi (sakin, rahat) kişilik tanımlamıştır.
• Allport: Kardinal, merkezi ve ikincil özellikleri ayırmıştır.
• Cattell: Faktör analiziyle 16 kişilik faktörünü belirlemiştir.
• Eysenck: Dışa dönüklük, nevrotiklik ve psikotizm boyutlarını öne sürmüştür.
• Beş Faktör (Büyük Beşli) modeli: Deneyime açıklık, sorumluluk (özdisiplin), dışa dönüklük, uyumluluk ve nevrotikliktir.

Kritik fark: Tip kuramı kişiyi kategoriye koyar ('ya dışa dönük ya içe dönük'); özellik kuramı ise özelliğin derecesini ölçer ('ne kadar dışa dönük').

2. Psikanalitik Kuramlar

Freud'a göre kişilik üç yapıdan oluşur ve davranışların büyük bölümü bilinçdışı güdülerle belirlenir. Zihin; bilinç, bilinçöncesi ve bilinçdışı olarak düzeylendirilir.

• Psikoseksüel dönemler: Oral, anal, fallik, gizil (latent) ve genital.
• Bir dönemde aşırı doyum ya da engellenme takılmaya (fiksasyona) yol açar.
• Savunma mekanizmaları: bastırma, yadsıma (inkâr), yansıtma, yüceltme, yer değiştirme, gerileme, ödünleme vb. Ego, kaygıyla başa çıkmak için bunları kullanır.
• Jung: Kolektif bilinçdışı ve arketipler kavramlarını getirmiştir.
• Adler: Aşağılık duygusu ve üstünlük çabasını vurgular.
• Erikson: Psikososyal gelişim kuramını geliştirmiş; kişilik yaşam boyu gelişir ve sosyal çevre önemlidir.

3. Hümanist Kuramlar

• İnsan özünde iyidir ve kendini gerçekleştirme eğilimindedir.
• Carl Rogers: Benlik (self) kavramı merkezdedir. Gerçek benlik ile ideal benlik arasındaki uyum psikolojik sağlığı belirler. Koşulsuz kabul ve empati gelişimi destekler; koşullu sevgi uyumsuzluk yaratır.
• Abraham Maslow: İhtiyaçlar hiyerarşisi (fizyolojik, güvenlik, sevgi ve ait olma, saygı, kendini gerçekleştirme). Alt basamak büyük ölçüde karşılanmadan üst basamak öne çıkmaz.
• Hümanist yaklaşım bilinçli yaşantıyı, özgür iradeyi ve şimdiki zamanı vurgular.

4. Davranışçı ve Sosyal Öğrenme Kuramları

• Davranışçı yaklaşım (Watson, Skinner): Kişilik, çevreden öğrenilen davranışların toplamıdır; pekiştirme ve cezayla şekillenir. İçsel yapılar yerine gözlenebilir davranış incelenir.
• Bandura (sosyal öğrenme): Gözlem ve model alma yoluyla öğrenme; karşılıklı belirleyicilik (birey, davranış, çevre etkileşimi) ve öz yeterlik inancı.
• Rotter: Kontrol odağı; içsel kontrol odaklı kişi sonuçları kendi çabasına, dışsal kontrol odaklı kişi şansa ve çevreye bağlar.