Normal Dışı Davranış Türleri: Konu Notu

Konu Özeti

Normal dışı davranış, bir bireyin davranışının toplumsal beklentilerden, istatistiksel ortalamadan ya da kendi iyiliğinden sapması ve bu sapmanın ciddi bir sıkıntıya ya da işlevsellik kaybına yol açmasıdır. Bu kavram tek bir ölçüte bakarak değil, birden çok ölçütün birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır. Kültür, dönem ve bağlam normalliğin algılanışını değiştirebilir. Tanı, DSM ya da ICD gibi sınıflandırma sistemlerine göre uzmanlar tarafından konur.

Temel Kavramlar

Bir davranışın normal dışı sayılması için aşağıdaki ölçütlerden biri ya da birkaçı birlikte aranır. Hiçbiri tek başına yeterli değildir.

• İstatistiksel ölçüt: Davranış toplumda çok az görülür.
• Toplumsal ölçüt: Davranış toplumun norm ve değerleriyle çelişir.
• Kişisel sıkıntı ölçütü: Birey belirgin acı, kaygı ya da üzüntü yaşar.
• İşlevsellik ölçütü: İş, okul ve ilişkilerde uyum belirgin biçimde bozulur.
• Tehlike ölçütü: Davranış bireye ya da başkalarına zarar verir.

Tanı konurken belirtinin süresi, şiddeti ve yaşam alanlarındaki etkisi de dikkate alınır. Bu nedenle öfke, üzüntü ya da kaygı gibi duyguların yaşanması tek başına bozukluk anlamına gelmez.

Kaygı Bozuklukları: Aşırı ve kontrol edilmesi zor korku ya da endişe ile karakterizedir. Yaygın anksiyete bozukluğunda birçok konuda uzun süreli endişe ve gerginlik görülür. Panik bozuklukta beklenmedik, yoğun korku nöbetleri birkaç dakika içinde doruğa ulaşır. Fobilerde belirli bir nesne ya da durum karşısında orantısız korku vardır ve kişi bu durumlardan kaçınır. Sosyal kaygı bozukluğunda değerlendirilme korkusu, agorafobide ise kaçışın zor olabileceği yerlerde bulunma korkusu öne çıkar.

Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB): Obsesyon, istenmeyen, tekrarlayan ve sıkıntı veren düşünce ya da dürtülerdir. Kompulsiyon ise obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranış ya da zihinsel eylemdir. Kişi çoğu zaman bunların mantıksız olduğunu bilir ama durduramaz.

Duygudurum Bozuklukları: Duygu durumunda belirgin ve uzun süren değişimlerle seyreder.

• Majör depresyon: En az iki hafta süren çökkün duygudurum ya da ilgi ve zevk kaybı; uyku, iştah ve enerji değişimi, değersizlik hissi, ölüm ya da intihar düşünceleri.
• Bipolar bozukluk: Mani ya da hipomani dönemleriyle depresif dönemlerin birlikte görüldüğü bozukluk. Mani döneminde yükselmiş ruh hali, az uykuya ihtiyaç ve hızlı konuşma görülür.

Şizofreni ve Psikotik Bozukluklar: Gerçeklik algısının ciddi biçimde bozulduğu bozukluklardır. Pozitif belirtiler normalde olmayanın eklenmesi, negatif belirtiler ise normal işlevlerin azalmasıdır.

• Hezeyan (sanrı): Gerçeğe uymayan, kanıtla değişmeyen sabit inanç; örneğin takip edildiğine inanma.
• Halüsinasyon (varsanı): Dış uyaran olmadan algılama; en sık işitsel olanı görülür.
• Dağınık konuşma ve düşünce; uygunsuz duygulanım.
• Negatif belirtiler: Duygusal donukluk, isteksizlik ve sosyal çekilme.

Travma ve Strese Bağlı Bozukluklar: Yaşanan travmatik olaydan sonra gelişir.

• Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB): Olayın yeniden yaşanması (kâbus, geri dönüşler), kaçınma, aşırı uyarılmışlık ve olumsuz düşünce ile duygular; belirtiler bir aydan uzun sürer.
• Akut stres bozukluğu: Benzer belirtiler olaydan sonra üç gün ile bir ay arasında görülür.

Diğer Önemli Bozukluklar: Somatik belirti, dissosiyatif, yeme, kişilik, nörogelişimsel ve madde kullanım bozuklukları bu gruba girer.

• Anoreksiya nervoza: Kilo almaktan aşırı korku ve kısıtlayıcı beslenme.
• Bulimia nervoza: Tıkınırcasına yeme nöbetleri ardından kusma, laksatif kullanımı ya da aşırı egzersiz gibi telafi davranışları.
• Dissosiyatif bozukluklar: Bellek, kimlik ya da bilinç bütünlüğünün bozulması; dissosiyatif kimlik bozukluğu bunlardan biridir.
• Kişilik bozuklukları: Esnek olmayan, uzun süreli ve uyumsuz iç yaşantı ve davranış örüntüleri.
• Nörogelişimsel bozukluklar: DEHB ve otizm spektrum bozukluğu; genellikle çocukluk döneminde başlar.
• Madde kullanım bozuklukları: Kontrol kaybı, tolerans ve yoksunluk belirtileri.