Basit Formül ve Molekül Formülü (Organik Bileşikler)

Konu Özeti

Basit formül ve molekül formülü, bir bileşiğin yapısındaki atomların sayısal oranını anlatır. Organik bileşiklerde bu formüller yüzde bileşim ya da yanma analizi verilerinden hesaplanır. Basit formül atomların en küçük tam sayılı oranını, molekül formülü ise bir molekülde bulunan gerçek atom sayılarını gösterir. Bu konu AYT'de hem hesaplama hem yorum sorularında karşımıza çıkar.

Temel Kavramlar

Basit (kaba) formül, bileşikteki atomların en küçük tam sayılı oranını gösterir. Molekül formülü ise bir molekülde bulunan gerçek atom sayılarını verir. Molekül formülü, basit formülün tam katıdır.

Molekül formülü = (Basit formül)ₙ , n = Mol kütlesi / Basit formül kütlesi

Basit formül ile molekül formülü aynı olabilir (metan CH₄, etanol C₂H₆O). Bu durumda n = 1'dir.

Yüzde bileşimden formül bulmak için önce 100 g bileşik alınır. Her elementin kütlesi atom kütlesine bölünerek mol sayısı bulunur. Bu mol sayıları en küçük olana bölünür ve gerekirse tam sayıya çevrilir.

• Basit formül kütlesi hesaplanır (örneğin CH₂O için 12 + 2 + 16 = 30).
• Mol kütlesi verilmişse n = Mol kütlesi / Basit formül kütlesi bulunur (mol kütlesi 180 ise n = 6, yani C₆H₁₂O₆).
• Mol kütlesi gaz yoğunluğu, buhar yoğunluğu ya da normal koşullarda hacim ve kütle verilerinden de bulunabilir (NK'da 1 mol gaz 22,4 L).
• Yüzde bileşim, molekül formülünden de basit formülden de aynı çıkar; çünkü atomların kütle oranı değişmez.

Yanma analizi: Organik bileşikler yandığında tüm karbon CO₂'ye, tüm hidrojen H₂O'ya dönüşür. Bu yüzden C ve H miktarları ürünlerden hesaplanır. Oksijen ise örnek kütlesinden C ve H kütleleri çıkarılarak bulunur.

m(C) = m(CO₂) × 12/44 ; m(H) = m(H₂O) × 2/18 ; m(O) = m(örnek) − m(C) − m(H)

• CO₂ mol sayısı, bileşikteki C mol sayısına eşittir.
• H₂O mol sayısının 2 katı, H mol sayısına eşittir.
• Yanma için harcanan O₂, bileşiğin oksijenini bulmada kullanılmaz; kütle farkı yöntemi kullanılır.